konsolidacja i rozbieżność

Najlepsi brokerzy opcji binarnych 2020:
  • BINARIUM
    BINARIUM

    1 miejsce w rankingu! Najlepszy wybor dla poczatkujacego!
    Bezplatne konto szkoleniowe i demo!
    Bonus za rejestracje!

  • FINMAX
    FINMAX

    Uczciwy i niezawodny broker! Dobre recenzje!

Contents

Część 19: Analiza techniczna – konsolidacja i rozbieżność

Jako że nasza seria poświęcona analizie technicznej zyskała ogromną popularność wśród naszych czytelników, postanowiliśmy ją kontynuować i opublikować nasz artykuł nr 19. W tej części odkryjemy dwa bazowe elementy analizy technicznej, obie proste, aczkolwiek wydajne. Jeżeli przygotowujesz swoją strategię handlową lub chcesz po prostu lepiej przyjrzeć się zachowaniu rynku Forex, to bez wątpienia powinieneś przeczytać ten artykuł.

Czym jest konsolidacja

Jeśli spojrzysz na jakikolwiek wykres (par walutowych, akcji, kryptowalut) to na pewno zauważysz trend, korektę i konsolidację. Konsolidacja to ruch ukośny – rynek ani nie wykazuje trendu, ani nie możemy mówić o korekcie. Konsolidację rozpoznamy po oznaczeniu górnego i dolnego limitu na wykresie.

Konsolidacja często zakończona jest schematem w kształcie trójkąta, klucza. Oto kolejny prosty, aczkolwiek przydatny schemat ceny wykonania (skupimy się na tym w kolejnych częściach naszej serii).

Konsolidacja ceny na wykresie może wyglądać w taki sposób.

Jak wykorzystać konsolidację w handlu

Istnieje wiele sposobów na zarabianie na konsolidacji. Jako prawdziwy trader Forex powinieneś wykonać test na danych historycznych. Najczęściej spotykane są odbicie od dolnego/górnego limitu do przedziału i/lub oczekujące zlecenia na wypadek opuszczenia zakresu w momencie wejścia w trend. Reakcje widoczne są również poza zakresem konsolidacji, np. na poszczególnych poziomach proporcji Fibonacciego.

Każdy trader, który myśli o osiąganiu zysków powinien przeczytać artykuły dotyczące odbić, np. Potwierdzanie odbicia za pomocą wskaźników.

Czym jest rozbieżność

Rozbieżność to zjawisko typowe dla wskaźników. Rozbieżność pojawia się wtedy, gdy wskaźnik (zazwyczaj MACD lub RSI) i cena instrumentu zmierzają w odwrotnych kierunkach. Aby szybko zidentyfikować takie zdarzenie polecam przyglądanie się linii trendu (zarówno instrumentu jak i wskaźnika).

Rozbieżność przedstawiona na wykresie

Jak wykorzystać rozbieżność w handlu

Jeśli uda Ci się rozpoznać rozbieżność, to jesteś już w połowie drogi do sukcesu. Jest to całkiem silny sygnał handlowy, wskazujący odwrócenie trendu. Obserwuj wykres ceny i bądź gotowy na odwrotny trend lub przynajmniej szykującą się korektę bieżącego zakładu.

Najlepsi brokerzy opcji binarnych 2020:
  • BINARIUM
    BINARIUM

    1 miejsce w rankingu! Najlepszy wybor dla poczatkujacego!
    Bezplatne konto szkoleniowe i demo!
    Bonus za rejestracje!

  • FINMAX
    FINMAX

    Uczciwy i niezawodny broker! Dobre recenzje!

Dwa powyższe schematy analizy technicznej są dość proste i, co najważniejsze, potężne. Jeśli nie wierzysz, to zrób test na danych archiwalnych. Kolejną zaletą tego schematu jest to, że na rynkach Forex są one stosunkowo często obserwowane i dopóki Twoje portfolio par walutowych i stref czasowych (5/30/60 minut itd.) pozostaje wystarczająco szerokie, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że natrafisz na te dwa zjawiska – konsolidację lub rozbieżność – niemal codziennie.

Autor

Więcej o J. Pro

W odróżnieniu od Stepa (drugiego z autorów), w ostatnim czasie myślałem głównie o biznesie online. Nie odniosłem zbyt oszałamiających sukcesów jako sprzedawca na Amazonie, nie powiodło mi się też z innymi sposobami zarabiania w Internecie, a przez kilka lat zarobiłem raptem kilkaset dolarów. Jednak moją uwagę przyciągnęły opcje binarne, głównie dzięki swojej prostocie. Teraz cieszę się, że to zrobiłem, bo naprawdę było warto. Wszystkie artykuły

Przedmowa prezesa EBC Maria Draghiego

Po pięciu latach od utworzenia europejskiego nadzoru bankowego wyraźnie już widać płynące z niego korzyści. Z 19 krajowych modeli praktyk nadzorczych powstał jeden model europejski. Teraz dzięki jednolitszym zasadom i większej przejrzystości warunki konkurencji dla banków w strefie euro są bardziej wyrównane.

Nadzorcy uzyskali bardziej całościowy obraz systemu bankowego. Mogą teraz oceniać banki na tle wielu podobnych instytucji z całej strefy euro, co pozwala skuteczniej porównywać ich modele biznesowe i profile ryzyka. Łatwiej jest też monitorować powiązania transgraniczne i rozprzestrzenianie się niekorzystnych zjawisk, dzięki czemu lepiej rozumiemy dziś nie tylko ryzyko występujące w obrębie pojedynczych banków, lecz także ryzyko systemowe zrodzone w systemie bankowym.

Osiągnięcia te miały ogromny udział w poprawie odporności europejskiego sektora bankowego. Wskaźnik CET1 banków, który na koniec 2020 wynosił 11,3%, w 2020 doszedł do 14,1%. Osiągnięto postęp w zmniejszaniu stanu „starych” aktywów: wysokość kredytów zagrożonych obniżyła się w tym samym okresie o ok. 300 mld euro. Także źródła finansowania i sytuacja płynnościowa są obecnie stabilniejsze.

Przed bankami wciąż stoi kilka poważnych wyzwań. W 2020 rentowność banków nadal była niska, co odbija się na ich zdolności do zasilania gospodarki realnej w kredyty. W latach 2020–2020 w celu skompensowania niższych marż odsetkowych w strefie euro banki o lepszych wynikach rozszerzały akcję kredytową, a te o słabszych – zmniejszały dźwignię finansową.

Poprawa rentowności wymaga ograniczenia nadpodaży usług i wysokich kosztów. Posłuży jej także dalsza redukcja stanu kredytów zagrożonych oraz ukrytych strat i niepewności związanych z wyceną pewnych złożonych aktywów finansowych, w tym m.in. aktywów poziomu 3. W nadchodzącym okresie branża bankowa oraz organy nadzorcze i regulacyjne powinny nadal wspólnie pracować nad rozwiązaniem tych problemów, pilnując jednocześnie, by banki przestrzegały wysokich standardów zarządzania ryzykiem.

Równie ważne jest stworzenie spójnych ram regulacyjnych i instytucjonalnych umożliwiających stabilną integrację transgraniczną. Większa integracja sektora bankowego zachęcałaby do konsolidacji ponad granicami i wzmocnienia udziału sektora prywatnego w dzieleniu ryzyka w strefie euro, czego efektem byłoby stabilniejsze otoczenie makroekonomiczne. Organy regulacyjne i nadzorcze powinny naciskać na stworzenie bardziej jednolitych ram ostrożnościowych, które będą przeciwdziałać barierom dla alokacji kapitału regulacyjnego i płynności między krajami (ang. ring-fencing).

Działania te wpisują się w konieczność doprowadzenia do końca budowy unii bankowej. Aby nic nie mogło już zagrozić integralności jednolitego rynku bankowego, europejski nadzór bankowy powinien zostać wsparty mocnym mechanizmem restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz skutecznym systemem gwarantowania depozytów.

Wywiad z Andreą Enrią, przewodniczącym Rady ds. Nadzoru

Objął Pan stanowisko przewodniczącego Rady ds. Nadzoru w styczniu 2020. Jak zamierza Pan podejść do tej ważnej funkcji?

Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że Danièle Nouy, Sabine Lautenschläger i wszyscy nasi współpracownicy – zarówno tu w EBC, jak i we właściwych organach krajowych – wykonali świetną pracę, której efektem jest dobrze funkcjonująca organizacja. Nie zamierzam więc wyważać otwartych drzwi. Trzeba natomiast utrzymać wysokie standardy nadzoru, stosując rygorystyczne i wymagające podejście określone w fazie organizacji.

Powołanie jednolitego mechanizmu nadzorczego było wielkim krokiem naprzód, ale mamy świadomość, że europejski rynek bankowy nie jest jeszcze w pełni zintegrowany. Dalszy postęp w tym obszarze będzie jednak wymagać usunięcia barier legislacyjnych, co już oczywiście nie należy do nas. Moim zdaniem powinniśmy z całych sił dążyć do tego, by unia bankowa stała się jedną jurysdykcją – oczywiście w odniesieniu do regulacji bankowych i nadzoru bankowego. Byłby to fundament europejskiego rynku bankowego o prawdziwie wewnętrznym charakterze.

Nie możemy przy tym zapominać, dla kogo pracujemy. Naszym zadaniem jest dbać o interes mieszkańców Europy, depozytariuszy, inwestorów, kredytobiorców i wszystkich podmiotów gospodarczych. To przed nimi jesteśmy odpowiedzialni. Podchodzę do tego bardzo poważnie i dlatego właśnie przywiązuję wielką wagę do maksymalnej przejrzystości. Ludzie muszą być w stanie zrozumieć, co robimy i jakie oni odnoszą z tego korzyści, a banki – zrozumieć i przewidzieć nasze zasady i działania. To samo dotyczy inwestorów. Rzeczywistość jest taka, że jeśli bank popadnie w kłopoty, jego straty będą pokrywać inwestorzy. Dlatego muszą oni lepiej rozumieć, jakie biorą na siebie ryzyko.

Na samym początku kadencji musiał Pan zająć się bankiem, który znalazł się w trudnej sytuacji. Jak Pana zdaniem sprawdziły się nowe europejskie ramy zarządzania kryzysowego?

Największe wrażenie zrobiło na mnie zaangażowanie naszych pracowników. Wszyscy bardzo ciężko pracowali przez cały okres świąteczno-noworoczny. Każdy z nas miał bowiem świadomość, jak duża jest stawka i jak mocno problemy banku mogą odbić się na społeczeństwie. Właśnie to się liczy podczas kryzysu. Wszystkie procedury przebiegły sprawnie, a zaangażowane organy dobrze ze sobą współpracowały.

Nie znaczy to, że nie ma już miejsca na poprawę. Kiedy jako nadzorcy mamy do czynienia z sytuacją kryzysową, musimy działać w granicach obowiązujących przepisów. A prawo w poszczególnych krajach nadal jest różne. Na przykład dyrektywa w sprawie naprawy oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków (dyrektywa BRRD) nie została jednakowo przetransponowana do przepisów krajowych. Każdy kraj ma także własne prawo upadłościowe. Oznacza to, że narzędzia, jakimi dysponujemy na wypadek kryzysu, nie są we wszystkich krajach takie same. Nie mamy też pewności, że za każdym razem uda się bez zakłóceń wyprowadzić bank z rynku. To jest problem, zwłaszcza w odniesieniu do banków transgranicznych. Kolejnym problemem, który ostatnio się uwidocznił, jest brak rozwiązań dotyczących płynności na wypadek restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Nadal jest więc nad czym pracować, jeśli mamy być przygotowani na przyszłe kryzysy.

Kolejnym dużym wyzwaniem na horyzoncie jest wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. Co Pan o tym sądzi?

Dla mnie osobiście brexit to bardzo przykra sprawa – także dlatego, że sam studiowałem w Wielkiej Brytanii, a potem przez 12 lat mieszkałem w Londynie. Z własnego doświadczenia mogę też powiedzieć, że Unia Europejska nie zawsze jest Brytyjczykom rzetelnie przedstawiana. Wydaje się, że wielu z nich przecenia koszty, a nie docenia korzyści, jakie niesie ze sobą zjednoczona Europa.

Dla sektora bankowego brexit oznacza wielkie zmiany. Spora liczba banków przeniesie się do strefy euro, przez co krajobraz bankowy ulegnie zmianie. Pojawia się w związku z tym mnóstwo pytań, w tym – jak regulować i nadzorować oddziały i firmy inwestycyjne w krajach trzecich. Banki oraz organy regulacyjne i nadzorcze musiały poczynić wiele przygotowań do brexitu i jeszcze dużo będzie do zrobienia, gdy on już nastąpi. Jestem jednak przekonany, że sprostamy temu wyzwaniu, między innymi dzięki skutecznej współpracy z brytyjskimi organami nadzoru.

Jakie jeszcze wyzwania stoją przed bankami?

Wyzwań z pewnością nie brakuje. Banki muszą nadal czyścić bilanse, muszą przemyśleć swoje modele biznesowe, muszą poprawić zarządzanie – i muszą być zdolne do przeprowadzenia ewentualnej restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. A to tylko wyzwania dotyczące przeszłości i dnia dzisiejszego.

Jeśli chodzi o przyszłość, banki powinny uważnie obserwować sytuację na rynkach. Od jakiegoś czasu nie brakuje płynności, i to taniej. W połączeniu z niskimi zyskami prowokuje to banki do podejmowania większego ryzyka. Ale powinny one zachować ostrożność: wysokich cen aktywów i ograniczonych premii za ryzyko nie należy przyjmować za pewnik. Kiedyś sytuacja się zmieni, i może to nastąpić bardzo gwałtownie. Może dojść do nagłego wzrostu premii za ryzyko i spreadu między rentownościami długo- i krótkoterminowymi (ang. term premium), na czym banki ucierpiałyby pod wieloma względami, w tym – zysków, płynności i kapitału. W przyszłości prawdopodobnie bardziej istotne stanie się ryzyko związane z pozyskiwaniem finansowania i ryzyko rynkowe. Jako nadzorcy traktujemy te ryzyka bardzo poważnie, i tego samego oczekujemy od banków.

Wśród spraw, którymi powinny się zająć banki, wymienił Pan ich zarządzanie. Jak bardzo jest to ważne?

Banki mają obecnie więcej kapitału, i to lepszej jakości, oraz więcej płynności. Przechodzą także na stabilniejsze źródła finansowania. Niewiele jednak z tego wyniknie przy słabym zarządzaniu, krótkowzrocznym kierownictwie i wątpliwej kulturze organizacyjnej. Bankierzy powinni pamiętać o dwóch sprawach. Motorem działalności nie mogą być krótkoterminowe zyski – ważne jest utrzymanie się na rynku w długim okresie. Kluczową kwestią jest więc trwała stabilność. Osiąganie doraźnych zysków kosztem długofalowych strat, które będą musieli pokryć klienci, akcjonariusze i podatnicy, nie tylko jest nie do przyjęcia ze społecznego punktu widzenia, lecz także nie leży w interesie samych banków. Dowodzi tego choćby niedawna seria skandali i afer z praniem pieniędzy.

Często się słyszy, że dla banków nadeszły trudne czasy. Czego możemy nauczyć się od tych banków, które mimo to prosperują?

Rzeczywiście w strefie euro są takie banki, które osiągają lepsze wyniki od pozostałych. Zastanówmy się, co mają one ze sobą wspólnego. Na pierwszy rzut oka – niewiele, a wręcz są między nimi znaczne różnice. Wydaje się, że nie ma jednej, „złotej” strategii zapewniającej sukces. Ważne jest jednak, by w ogóle mieć strategię. Wspólną cechą wszystkich tych banków jest to, że doskonale radzą sobie ze sterowaniem strategicznym, czyli potrafią obrać strategię i ją realizować. Nie chodzi więc o to, co robią, tylko jak to robią. Tego można się od nich uczyć.

Musimy także przyznać, że na europejskich rynkach bankowych występuje jeszcze problem strukturalny: wiele banków otrzymało pomoc publiczną, ale znacznie mniej faktycznie znikło z rynku. Przez to wciąż mamy w Europie za dużo banków, co odbija się na ich rentowności. W innych sektorach kluczową rolę w eliminacji nadwyżek mocy przerobowych, jakie narosły w okresie poprzedzającym kryzys, odegrała konsolidacja.

Jeśli mowa o zmianach struktury rynku, co sądzi Pan o cyfryzacji? Czy rodzi ona raczej wyzwania czy nowe możliwości – czy też jedno i drugie?

Zmiana technologiczna jest zawsze złożonym procesem, którego wynik trudno przewidzieć. Ale ja widzę raczej nowe możliwości. Cyfryzacja może pomóc bankom zwiększyć efektywność i otworzyć nowe źródła przychodów; pozwala uprościć i przyspieszyć procesy oraz umożliwia bankom oferowanie lepszych usług i nowych produktów. Jeśli banki zdołają wykorzystać te możliwości, odniosą z tego korzyści. Jednak jeśli pozostaną bezczynne, do akcji wkroczą inni: zarówno małe i dynamiczne startupy fintechowe, jak i istniejące giganty technologiczne. Pod tym względem cyfryzacja jest więc wyzwaniem.

Ochrona istniejących banków przed sprawniejszymi od nich konkurentami nie należy do zadań organów regulacyjnych i nadzorczych. Musimy jednak zajmować się nowymi rodzajami ryzyka – oczywistym przykładem jest właśnie ryzyko cybernetyczne. Należy uważnie obserwować takie zagrożenia i oceniać, czy nie trzeba dostosować przepisów. Jednocześnie cyfryzacja może pomóc organom regulacyjnym i nadzorczym usprawnić działanie i obniżyć koszty związane z egzekwowaniem przepisów, zwłaszcza w przypadku mniejszych i prostszych firm. Innymi słowy, także dla nas niesie nowe możliwości.

Dostosowywanie przepisów jest od czasu kryzysu tematem przewodnim. Co Pan sądzi o reformie regulacyjnej – czy poszła ona za daleko, jak twierdzą niektórzy, czy też nie dość daleko?

Reforma była potrzebna. Kryzys obnażył wiele luk w ramach regulacyjnych i musieliśmy je zlikwidować. Moim zdaniem pakiet wypracowany na szczeblu grupy G20 jest dobrze wyważony: znacznie poprawił bezpieczeństwo i sytuację banków, a jego wymogi zostały skalibrowane i podzielone na etapy, aby uniknąć niepożądanych skutków dla akcji kredytowej i wzrostu realnego. Część jurysdykcji poszła w niektórych dziedzinach dalej, niż przewidują standardy międzynarodowe, i teraz ponownie rozważa te decyzje. Ogólnie rzecz biorąc, moim zdaniem należy opierać się naciskom na łagodzenie wymogów podczas dobrej koniunktury. Jak mówiłem wcześniej, banki powinny wystrzegać się myślenia krótkoterminowego – i to samo dotyczy organów regulacyjnych. Musimy mieć na uwadze długofalową stabilność całego systemu i unikać procyklicznego podejścia przy stanowieniu przepisów.

Trzeba oczywiście przyznać, że znowelizowany zbiór przepisów jest dość złożony. Musimy więc monitorować jego skutki – i w razie potrzeby wprowadzać korekty. Lecz priorytetem na dziś jest ukończenie wdrażania reform w spójny sposób na całym świecie.

W Europie pakiet bankowy jest już prawie ukończony i na lata zdefiniuje otoczenie regulacyjne. Czy jest Pan zadowolony z jego ostatecznego kształtu?

Pakiet bankowy to ważny akt element legislacji, w dużej mierze dlatego, że przenosi standardy bazylejskie do prawa europejskiego. Choć jednak ogólnie można go ocenić pozytywnie, w niektórych dziedzinach projektowane przepisy odchodzą od standardów międzynarodowych. Dotyczy to pewnych technicznych parametrów wskaźnika dźwigni i wskaźnika stabilnego finansowania netto oraz nowych zasad w sprawie portfela handlowego banków. Zatem globalne warunki konkurencji nie będą tak wyrównane, jak mogłyby być.

Co do samej Unii Europejskiej, według mnie pakiet bankowy mógłby być ambitniejszy, jeśli chodzi o dążenie do pełnej integracji sektora bankowego, przynajmniej w obrębie unii bankowej. Jeśli chcemy mieć wspólną jurysdykcję dla banków, musimy przezwyciężyć tendencję do tworzenia barier dla alokacji kapitału regulacyjnego i płynności między krajami. Grupy bankowe powinny mieć swobodę ich alokowania w całej strefie euro. Niestety w pakiecie bankowym pozostał wąski margines dla przepisów krajowych w zakresie zwalniania z wymogów kapitałowych i płynnościowych w obrębie grup bankowych. Mam nadzieję, że prawodawcy niedługo zweryfikują swoje podejście, w miarę jak budowa unii bankowej będzie zmierzać do końca.

Co jeszcze trzeba zrobić, by zbliżyć się do stworzenia prawdziwie europejskiego sektora bankowego?

Oczywiste jest, że w braku prawdziwie europejskiej sieci bezpieczeństwa organy krajowe nie będą skłonne pozwolić na zintegrowane zarządzanie kapitałem i płynnością w transgranicznych grupach działających w unii bankowej. Osiągnięto pewne postępy w tworzeniu mechanizmu ochronnego w ramach jednolitego funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, ale trwająca debata polityczna o ustanowieniu trzeciego filaru unii bankowej, czyli europejskiego systemu gwarantowania depozytów, jest bardzo trudna. Występuje podział na dwa przeciwstawne obozy: zwolenników „redukcji ryzyka”, według których przed wprowadzeniem wspólnych gwarancji należy zmniejszyć ryzyko, oraz zwolenników „dzielenia ryzyka”, uważających, że teraz jest właściwy moment na zintegrowanie gwarantowania depozytów. Moim zdaniem taka polaryzacja jest myląca, gdyż oba te cele są ze sobą powiązane. Dlatego Unia Europejska powinna zrobić to, w czym jest dobra, czyli opracować jasny plan działania. Należy w nim pokazać ścisłe powiązania między pozostałymi elementami reformy. Pozwoliłoby nam to w równym tempie posuwać naprzód prace nad wszystkimi tymi elementami.

1. Wdrażanie modelu nadzoru przyjętego w jednolitym mechanizmie nadzorczym

1.1. Instytucje kredytowe: główne ryzyka i ogólne wyniki

Główne ryzyka w sektorze bankowym

W 2020 powszechny wzrost aktywności gospodarczej w strefie euro pozytywnie wpłynął na rentowność i bilanse banków

Nadzór Bankowy EBC w ścisłej współpracy z krajowymi organami nadzoru przeprowadził coroczną procedurę identyfikacji i oceny ryzyka oraz zaktualizował mapę ryzyka w SSM, która przedstawia główne czynniki ryzyka oddziałujące na banki ze strefy euro w horyzoncie dwóch–trzech lat. W analizowanym okresie powszechny wzrost aktywności gospodarczej w strefie euro pozytywnie wpłynął na rentowność i bilanse banków. Przyczyniło się to do wzmocnienia odporności sektora bankowego strefy euro i złagodzenia niektórych ryzyk, zwłaszcza dotyczących „starych” kredytów zagrożonych (ang. non-performing loan, NPL) oraz otoczenia niskich stóp procentowych. Niemniej obecny łączny stan kredytów zagrożonych w strefie euro jest wciąż dużo za wysoki na tle standardów międzynarodowych.

Z drugiej strony od 2020 nasiliła się niepewność geopolityczna oraz ryzyko korekty wyceny na rynkach finansowych. Z kolei postępująca cyfryzacja prowadzi do wzrostu ryzyk związanych z (często starymi) systemami IT i cyberbezpieczeństwem (zob. wykres 1).

Mapa ryzyka w SSM na rok 2020

Źródła: EBC i krajowe organy nadzoru.
Uwagi: Prawdopodobieństwo wystąpienia i wpływ czynników ryzyka są oparte na wynikach oceny jakościowej. Podczas tej oceny identyfikuje się główne czynniki, które mogą się zmaterializować i niekorzystnie wpłynąć na system bankowy strefy euro w krótkim i średnim okresie (od dwóch do trzech lat).

Rosnącym zagrożeniem jest sytuacja geopolityczna

W okresie sprawozdawczym zaobserwowano nasilenie się niepewności geopolitycznej związanej m.in. z sytuacją polityczną w niektórych krajach strefy euro, wzrostem protekcjonizmu handlowego i niekorzystnym rozwojem sytuacji na niektórych rynkach wschodzących – wszystkie te zjawiska mogą mieć negatywne skutki dla rynków finansowych strefy euro i jej perspektyw gospodarczych. W kwestii brexitu wciąż nie wiadomo, czy do dnia wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej zostanie zawarta umowa o wystąpieniu i czy w związku z tym będzie obowiązywał okres przejściowy. Zatem zarówno banki, jak i nadzorcy muszą być przygotowani na wszystkie możliwe scenariusze.

Stan „starych” kredytów zagrożonych w bankach znacznie spadł

Mimo dużej poprawy jakości aktywów, jaka nastąpiła w ostatnich latach, głównym problemem dla wielu banków w strefie euro pozostaje wysoki stan kredytów zagrożonych. Dzięki realizowaniu na bieżąco strategii redukcji NPL banki te osiągnęły już znaczne postępy w zmniejszaniu stanu „starych” kredytów zagrożonych: między rokiem 2020 a trzecim kwartałem 2020 wskaźnik NPL dla instytucji istotnych spadł z 8% do 4,2%. Niemniej obecny łączny stan kredytów zagrożonych w strefie euro wciąż jest wysoki i potrzeba dalszych starań, by skutecznie rozwiązać ten problem.

W przyszłości trzeba będzie uważnie obserwować, czy znów nie dochodzi do narastania kredytów zagrożonych

Ponadto szukanie przez banki rentowniejszych możliwości inwestycyjnych może stworzyć warunki do ponownego narastania kredytów zagrożonych w przyszłości. Przez cały rok 2020 banki ze strefy euro informowały o łagodzeniu warunków udzielania kredytów, choć w czwartym kwartale proces ten zwolnił [1] . Co więcej, banki wydają się zwracać w stronę bardziej ryzykownych sektorów i akceptować niższy poziom zabezpieczenia. Szczyt emisji kredytów lewarowanych, z rekordowo wysokim udziałem kredytów o łagodnych wymogach, przypadł na rok 2020.

Postępująca cyfryzacja zwiększa ryzyka informatyczne i związane z cyberprzestępczością

W związku z powszechnym dążeniem do cyfryzacji coraz większe wyzwanie dla banków stanowią cyberprzestępczość i zakłócenia systemów IT. Banki są pod coraz większą presją, by rozbudowywać i modernizować swoją strategiczną strukturę informatyczną w celu zwiększenia wydajności, poprawy jakości obsługi klientów i utrzymania konkurencyjności wobec firm wykorzystujących innowacyjne technologie do świadczenia usług finansowych (fintech) i wielkich firm internetowych (bigtech). Ponadto wystawione są na coraz więcej zagrożeń cybernetycznych.

Wzrosło ryzyko korekty wyceny na rynkach finansowych

Poszukiwanie przez inwestorów na całym świecie możliwości maksymalizacji zysków, duże zasoby płynności i mniejsze premie za ryzyko doprowadziły do wzrostu ryzyka nagłej korekty wyceny na rynkach finansowych; dodatkowo potęguje je wysoki poziom niepewności geopolitycznej. Zdolność do obsługi zadłużenia w sektorze finansów publicznych strefy euro w ujęciu średnim się poprawiła, do czego przyczyniło się dodatnie tempo wzrostu gospodarczego związane z cyklem koniunkturalnym. Jednak w części krajów nadal występuje nierównowaga stanów, co naraża je na potencjalną korektę wyceny ryzyka związanego z papierami skarbowymi.

Rentowność banków poprawiła się, ale pozostaje słaba

Korzystny rozwój sytuacji gospodarczej w okresie sprawozdawczym pozytywnie wpływał na rentowność banków, choć pozostaje ona słaba. Długi okres niskich stóp procentowych był wprawdzie korzystny dla gospodarki, ale odbił się na marżach odsetkowych banków. W ujęciu łącznym instytucje istotne przewidują, że w 2020 i 2020 ich wynik z tytułu odsetek będzie wyższy. Jednak wiele z nich spodziewa się, że w najbliższych latach ich rentowność mierzona stopą zwrotu z kapitału własnego pozostanie niska.

Instytucje istotne ze strefy euro przystąpiły do testu warunków skrajnych w 2020 z wysokimi współczynnikami kapitałowymi

Wyniki ogólnounijnego testu warunków skrajnych przeprowadzonego w 2020 pod kierownictwem Europejskiego Urzędu Nadzoru Bankowego (EUNB) pokazują, że w ciągu ostatnich dwóch lat 33 największe banki nadzorowane bezpośrednio przez EBC jeszcze bardziej poprawiły swoją odporność. Dzięki staraniom, by uporać się ze „starymi” aktywami, oraz konsekwentnej akumulacji kapitału banki te w momencie przystąpienia do testu miały mocniejszą średnią bazę kapitałową: ich współczynnik kapitału podstawowego Tier I (CET1) wynosił 13,7%, wobec 12,2% przed testem z 2020.

W scenariuszu szokowym założenie ostrzejszych warunków i bardziej rygorystyczna metodologia doprowadziły do większego uszczuplenia kapitału

W przypadku 33 największych banków pod bezpośrednim nadzorem EBC uszczuplenie łącznego kapitału CET1 przy scenariuszu szokowym wyniosło 3,8 pkt proc. przy pełnym obciążeniu [2] , a zatem o 0,5 pkt proc. więcej niż w teście warunków skrajnych z 2020. W podanym wyniku 0,3 pkt proc. przypada na wpływ zastosowania po raz pierwszy Międzynarodowego Standardu Sprawozdawczości Finansowej nr 9 (MSSF 9), który wszedł w życie 1 stycznia 2020. Wynik w scenariuszu szokowym jest też odzwierciedleniem założenia trudniejszej sytuacji makroekonomicznej oraz zastosowania metodologii bardziej wrażliwej na ryzyko niż w 2020. Wszystkie te czynniki przeważają nad pozytywnym oddziaływaniem lepszej jakości aktywów, wynikającej ze zmniejszenia wolumenu kredytów zagrożonych.

Test warunków skrajnych wykazał, że banki są ogólnie odporniejsze, ale nadal mają słabe punkty

Mimo większego uszczuplenia kapitału CET1 łączny poszokowy współczynnik kapitałowy wynosił 9,9%, czyli był wyższy niż przy scenariuszu szokowym w 2020, kiedy wyniósł 8,8%. Potwierdza to poprawę odporności uczestniczących banków na szoki makroekonomiczne. Jednak w niektórych bankach test obnażył także słabe punkty, którymi nadzorcy zajmą się w 2020.

Test warunków skrajnych wykazał, że 54 banki nieobjęte próbą EUNB mają teraz lepszą sytuację kapitałową

Jako uzupełnienie oceny 33 banków z próby ogólnoeuropejskiej EBC przeprowadził własny test warunków skrajnych w 54 innych bankach, które nadzoruje bezpośrednio. Wyniki tego testu wykazały, że także te banki mają lepszą sytuację kapitałową i że poprawiła się ich zdolność do amortyzacji szoków finansowych. Dzięki trwającej od kilku lat akumulacji kapitału przystąpiły one do testu warunków skrajnych ze średnim współczynnikiem kapitału CET1 na poziomie 16,9%, czyli wyższym niż w 2020, kiedy wynosił on 14,7%. Ukończyły go natomiast ze średnim współczynnikiem kapitału CET1 na poziomie 11,8%, wobec 8,5% w 2020 [3] .

Ramka 1
Test warunków skrajnych w 2020

Ogólna konfiguracja testu warunków skrajnych w 2020 i udział EBC

Tak jak w poprzednich latach, EBC był zaangażowany zarówno w przygotowanie, jak i przeprowadzenie ogólnounijnego testu warunków skrajnych w 2020 pod koordynacją EUNB. W ramach prac przygotowawczych EBC uczestniczył w opracowaniu metodologii testu oraz scenariuszy bazowego i szokowego. Scenariusz szokowy był tworzony wspólnie z Europejską Radą ds. Ryzyka Systemowego (ERRS) i EUNB oraz w ścisłej współpracy z właściwymi organami krajowymi. Dzięki m.in. owocnej współpracy z ekspertami z EUNB i właściwych organów krajowych EBC sporządził także oficjalne benchmarki ryzyka kredytowego do testu warunków skrajnych. Oczekuje się, że banki będą stosować te benchmarki do portfeli, dla których nie ma dostępnego modelu ryzyka kredytowego.

Od 31 stycznia 2020, kiedy zaczął się test ogólnounijny, EBC wraz z właściwymi organami krajowymi prowadził proces zapewniania jakości w odniesieniu do banków pod swoim bezpośrednim nadzorem. Najważniejszym celem tego procesu było dopilnowanie, aby banki prawidłowo stosowały wspólną metodologię opracowaną przez EUNB. Spośród 48 banków, które uczestniczyły w teście ogólnounijnym, bezpośrednim nadzorem EBC są objęte 33 banki, na które przypada 70% aktywów bankowych w strefie euro. Jednostkowe wyniki wszystkich 48 banków, w tym szczegółowe dane bilansowe i dane o ekspozycjach według stanu na koniec 2020, zostały opublikowane przez EUNB w piątek, 2 listopada 2020 [4] .

Ponadto EBC przeprowadził własny test warunków skrajnych w 54 bankach pod swoim bezpośrednim nadzorem, które nie weszły do próby EUNB. Wcześniej w 2020 przetestował także cztery greckie banki, które nadzoruje bezpośrednio. Zastosował w tym teście tę samą metodologię, scenariusze i podejście do zapewniania jakości co EUNB w teście ogólnounijnym, ale przeprowadził swój test wcześniej, by móc go sfinalizować przed zakończeniem trzeciego programu pomocowego Europejskiego Mechanizmu Stabilności dla Grecji.

W teście warunków skrajnych w 2020 scenariusz szokowy opierał się na spójnym zbiorze szoków makrofinansowych, jakie mogłyby wystąpić podczas kryzysu, wliczając w to: spadek PKB w strefie euro o 2,4%, spadek cen nieruchomości o 17% oraz nagłe obniżenie cen akcji o 31% w całej strefie euro. Scenariusz ten odzwierciedlał główne ryzyka systemowe rozpoznane na początku tej rundy. Należały do nich: (a) nagła i znaczna korekta wyceny premii za ryzyko na światowych rynkach finansowych, (b) niekorzystne sprzężenie zwrotne między słabą rentownością banków a niskim wzrostem nominalnego PKB, (c) obawy o utrzymanie zdolności do obsługi zadłużenia prywatnego i publicznego oraz (d) ryzyka płynnościowe w niebankowym sektorze finansowym, z możliwością rozprzestrzenienia się ich na cały system finansowy.

Główne czynniki, które wpłynęły na wyniki testu warunków skrajnych w 2020

Jednym z najważniejszych czynników, które spowodowały uszczuplenie kapitału w scenariuszu szokowym, była utrata wartości kredytów, spowodowana głównie tym, że scenariusz makroekonomiczny był dużo ostrzejszy niż w 2020, mimo że dzięki poprawie jakości aktywów bilansowych stan kredytów zagrożonych miał mniejsze znaczenie niż w 2020. Drugim ważnym czynnikiem był szok w zakresie spreadów finansowania, częściowo zniwelowany przez dodatnie oddziaływanie wyższych długoterminowych stóp procentowych. Trzecim – wpływ szoków w zakresie ceny rynkowej i płynności na portfele wyceniane według wartości godziwej. Wpływ pełnej aktualizacji wyceny tych portfeli był największy w przypadku globalnych banków o znaczeniu systemowym. Banki te zdołały jednak w większości wyrównać straty z tego tytułu wyższymi przychodami z obsługi klientów. W globalnych bankach o znaczeniu systemowym mocniejszy był także wpływ tego scenariusza na rezerwy płynności i niepewność w zakresie modeli. Kolejnym ważnym czynnikiem był znaczny szok w zakresie przychodów netto z tytułu opłat i prowizji.

Włączenie testu warunków skrajnych do regularnych działań nadzorczych

Wyniki testu – zarówno jakościowe (jakość i terminowość przekazywania informacji przez banki), jak i ilościowe (uszczuplenie kapitału i odporność banków na niekorzystne warunki rynkowe) – posłużyły jako dane wyjściowe do corocznego procesu przeglądu i oceny nadzorczej (ang. Supervisory Review and Evaluation Process, SREP). Zostały one także uwzględnione w ramach tego procesu przy wyznaczaniu wysokości wymaganego kapitału nadzorczego.

Priorytety nadzorcze SSM

Priorytety nadzorcze SSM, czyli obszary, na których nadzór będzie się skupiać w danym roku, są omawiane i zatwierdzane przez Radę ds. Nadzoru EBC. Wyznacza się je na podstawie oceny najważniejszych ryzyk, na jakie narażone są nadzorowane banki, z uwzględnieniem aktualnego stanu otoczenia gospodarczego, regulacyjnego i nadzorczego. Priorytety te, weryfikowane co roku, są istotnym narzędziem umożliwiającym odpowiednio zharmonizowaną, współmierną do sytuacji i skuteczną koordynację działań nadzorczych wobec wszystkich banków. W ten sposób przyczyniają się do zapewnienia równych warunków działania banków i silniejszego oddziaływania nadzoru (zob. rysunek 1).

Priorytety nadzorcze SSM na rok 2020

Źródło: EBC.
1) Kredyty zagrożone.
2) Ukierunkowany przegląd modeli wewnętrznych.
3) Proces wewnętrznej oceny adekwatności kapitałowej i płynnościowej.
4) W 2020 przeprowadzono ogólnounijny test warunków skrajnych.
5) W zakres zaplanowanych działań wchodzi seria kontroli na miejscu dotyczących wyceny ryzyka oraz przekrojowa analiza obejmująca zebranie danych w celu dostarczenia wspólnym zespołom nadzorczym bardziej granularnych informacji o złożonych aktywach wycenianych według wartości godziwej, takich jak aktywa zaliczone do poziomu 2 i 3.

Ogólne wyniki banków istotnych w 2020

Rentowność banków, która w 2020 się poprawiła, w 2020 była ogólnie stabilna

Rentowność banków, która w 2020 się poprawiła, w 2020 była mniej więcej stabilna. Stopa zwrotu z kapitału własnego w instytucjach istotnych w ujęciu zannualizowanym zmieniła się tylko nieznacznie – wyniosła średnio 6,9%, w porównaniu z 7,0% w 2020 i 5,4% w 2020. Jednak za tą ogólną stabilnością kryją się bardzo zróżnicowane wyniki poszczególnych banków. Ponadto dla wielu banków notowanych na giełdzie wskaźnik ceny rynkowej do wartości księgowej wciąż wynosi mniej niż jeden, co wskazuje na potrzebę dalszej poprawy, aby spełnić oczekiwania inwestorów.

W 2020 na łączne zyski banków miały wpływ przede wszystkim dwa czynniki. Zyski operacyjne przed ujęciem utraty wartości, które w 2020 wzrosły, w ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy 2020 znacznie spadły – o 7,1%. Spadek ten został jednak w dużej mierze zneutralizowany przez gwałtowne obniżenie się odpisów z tytułu utraty wartości (−31,8% w porównaniu z 2020).

Głównym powodem spadku zysku operacyjnego przed odpisami z tytułu utraty wartości był niższy wynik z operacji handlowych (−50%) [5] w porównaniu z pierwszymi trzema kwartałami 2020. Natomiast wynik z tytułu opłat i prowizji dalej się poprawiał i był o 1,4% wyższy od wyniku za pierwsze trzy kwartały 2020, podczas gdy wynik z tytułu odsetek w tym samym okresie pozostał zasadniczo stabilny (−0,1%).

Stabilny zwrot z kapitału własnego w 2020 (wartości zannualizowane): niższy zysk operacyjny przed odpisami z tytułu utraty wartości został zneutralizowany przez spadek tych odpisów

(wszystkie pozycje ukazane jako procent kapitału własnego)

Źródło: Nadzorcze statystyki bankowe EBC.
Uwaga: Dla wszystkich lat przedstawiono skumulowane dane za drugi kwartał w ujęciu zannualizowanym.

Stabilne kształtowanie się wyniku z tytułu odsetek jest wypadkową dwóch trendów – rosnącego wolumenu kredytów i obniżania się marż odsetkowych. Między trzecim kwartałem 2020 a trzecim kwartałem 2020 wolumen kredytów wzrósł o 2,8%, przy czym największą dynamikę wykazał segment instytucji finansowych (kredyty dla instytucji kredytowych: +3,7%; kredyty dla pozostałych przedsiębiorstw finansowych: +12,1%) oraz segment przedsiębiorstw niefinansowych (+3,3%). W pierwszych trzech kwartałach 2020 w mniej więcej połowie instytucji istotnych wynik z tytułu odsetek się poprawił, a w drugiej połowie – pogorszył.

Koszty operacyjne w pierwszych trzech kwartałach 2020 wzrosły o 2,0% w stosunku do tego samego okresu w 2020, mimo działań restrukturyzacyjnych podjętych ostatnio przez szereg banków ze strefy euro.

1.2. Prace nad kredytami zagrożonymi

1.2.1. Sytuacja w Europie

Od 2020 stan kredytów zagrożonych się obniżył…

W trzecim kwartale 2020 saldo kredytów zagrożonych w bilansach instytucji istotnych wynosiło 628 mld euro, podczas gdy na początku 2020 sięgało 1 bln euro. Miedzy trzecim kwartałem 2020 a trzecim kwartałem 2020 obniżyło się o 131 mld euro, a wskaźnik kredytów zagrożonych brutto spadł o 1 pkt proc., do 4,2%. Przez ostatnie dwa lata stan kredytów zagrożonych malał coraz szybciej, a najszybciej – w krajach o wysokim wskaźniku NPL.

Niemniej łączny stan kredytów zagrożonych w europejskim sektorze bankowym jest wciąż zbyt wysoki na tle standardów międzynarodowych, a oczyszczanie bilansów potrwa dłużej.

…ale na tle standardów międzynarodowych jest łącznie wciąż wysoki

Kwestia kredytów zagrożonych była jednym z głównych priorytetów Nadzoru Bankowego EBC na rok 2020 i pozostanie w centrum jego uwagi także w 2020. Będzie on kontynuować dotychczasowe prace przez prowadzenie dialogu z poszczególnymi bankami, aby określić dla nich, według zharmonizowanych zasad, indywidualne oczekiwania nadzorcze. Ma to zapewnić stałe postępy w redukowaniu ryzyka związanego ze „starymi” kredytami zagrożonymi i spójne średniookresowe podejście zarówno do obecnego stanu kredytów zagrożonych, jak i pojawiania się nowych.

Jeśli chodzi o statystyki kredytów zagrożonych, EBC publikuje co kwartał nadzorcze statystyki bankowe [6] , które obejmują dane o jakości aktywów instytucji istotnych. Tabela 1 przedstawia spadek stanu kredytów zagrożonych między rokiem 2020 a 2020.

Kredyty i pożyczki zagrożone – kwoty i wskaźniki wg okresu referencyjnego

(mld euro; procenty)

Źródło: EBC.
Uwaga: Tabela obejmuje instytucje istotne na najwyższym szczeblu konsolidacji, dla których dostępne są sprawozdania nt. adekwatności kapitałowej COREP i sprawozdania finansowe FINREP. W III kw. 2020 instytucji istotnych było 114, w IV kw. 2020 – 111, a w I, II i III kw. 2020 – 109. Liczba podmiotów w poszczególnych okresach referencyjnych odzwierciedla zmiany na liście instytucji istotnych wynikające z ocen istotności przeprowadzanych przez Nadzór Bankowy EBC, zwykle raz do roku, oraz z fuzji i przejęć.
1) W tabelach dotyczących jakości aktywów kredyty i pożyczki podano w wartości bilansowej brutto. Zgodnie z zasadami sprawozdawczości FINREP (a) wyłączono ekspozycje przeznaczone do obrotu, zaś (b) włączono środki w bankach centralnych i inne depozyty płatne na żądanie. Zgodnie z definicją EUNB kredyty zagrożone to kredyty i pożyczki inne niż utrzymywane do terminu zapadalności, które spełniają jedno lub oba z następujących kryteriów: (a) istotne kredyty przeterminowane o ponad 90 dni; (b) istnieje małe prawdopodobieństwo, że dłużnik wywiąże się z zobowiązań kredytowych w całości bez realizacji zabezpieczenia, bez względu na to, czy istnieje jakakolwiek zaległa kwota i o ile dni jest ona przeterminowana. Współczynnik pokrycia to stosunek skumulowanej utraty wartości kredytów i pożyczek do stanu NPL.

Wskaźniki NPL w strefie euro są bardzo zróżnicowane

Wskaźniki NPL w różnych krajach strefy euro nadal są bardzo zróżnicowane, co widać w tabeli 2. Najwyższe wskaźniki kredytów zagrożonych mają instytucje istotne z Grecji, Cypru i Portugalii (w trzecim kwartale 2020 średnie ważone według kraju wynosiły, odpowiednio, 43,4%, 20,7% oraz 14,5%). Jeśli chodzi o trend, wyraźny spadek NPL rok do roku zanotowały instytucje istotne na Cyprze (−13,3 pkt proc.) oraz w Słowenii (−5,3 pkt proc.), Irlandii (−3,7 pkt proc.), Portugalii (−3,6 pkt proc.), Grecji (−3,2 pkt proc.) i Włoszech (−2,5 pkt proc.). W trzecim kwartale 2020 największy stan NPL miały instytucje istotne z Włoch (153 mld euro); następne były Francja (130 mld euro), Hiszpania (95 mld euro) i Grecja (90 mld euro).

Kredyty i pożyczki zagrożone – kwoty i współczynniki wg kraju (okres referencyjny: III kw. 2020)

(mld euro; procenty; punkty procentowe)

Źródło: EBC.
Uwagi: Instytucje istotne na najwyższym szczeblu konsolidacji, dla których są dostępne sprawozdania COREP i FINREP.
Litera C oznacza, że wartości nie podano ze względu na poufność.
1) W tabelach dotyczących jakości aktywów kredyty i pożyczki podano w wartości bilansowej brutto. Zgodnie z zasadami sprawozdawczości FINREP (a) wyłączono ekspozycje przeznaczone do obrotu, zaś (b) włączono środki w bankach centralnych i inne depozyty płatne na żądanie.
2) Zmiana współczynnika NPL dla Litwy wynikała ze zmiany w sposobie konsolidacji w odniesieniu do jednej instytucji istotnej.
3) Na Słowacji nie ma instytucji istotnych na najwyższym szczeblu konsolidacji.

1.2.2. Rola Nadzoru Bankowego EBC w kompleksowej strategii rozwiązania problemu kredytów zagrożonych w UE

Nadzór Bankowy EBC opracował kompleksowe zasady nadzorcze dotyczące kredytów zagrożonych

Uporanie się z problemami związanymi z wysokim stanem kredytów zagrożonych jest ważne dla całej gospodarki, gdyż kredyty te wpływają niekorzystnie na rentowność banków i wiążą środki finansowe, co odbija się na zdolności banków do udzielania nowych kredytów. Trudności występujące w sektorze bankowym mogą szybko rozprzestrzenić się na inne części gospodarki i zaszkodzić pespektywom wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. W związku z tym – zgodnie ze swoim mandatem działania na rzecz bezpieczeństwa i dobrego stanu europejskiego systemu bankowego – EBC zaleca bankom uporanie się z wysokim poziomem kredytów zagrożonych.

Nadzór Bankowy EBC stworzył zbiór zasad nadzorczych dotyczących kredytów zagrożonych. Składa się on z trzech strategicznych elementów, dotyczących albo bezpośrednio „starych” kredytów zagrożonych, albo zapobiegania narastaniu nowych w przyszłości. Są to:

  • Rekomendacja w sprawie NPL, skierowana do wszystkich instytucji istotnych i określająca jakościowe oczekiwania nadzoru w zakresie zarządzania kredytami zagrożonymi i ich redukowania;
  • Zasady zmierzające do uporządkowania stanu kredytów zagrożonych w ramach dialogu nadzorczego, w tym: (a) ocena własnych strategii banków dotyczących zmniejszenia stanu kredytów zagrożonych oraz (b) oczekiwania nadzorcze wobec poszczególnych banków mające zapewnić odpowiedni poziom rezerw na „stare” kredyty zagrożone;
  • Addendum do rekomendacji w sprawie NPL, określające ilościowe oczekiwania nadzorcze, które mają przyczynić się do terminowego tworzenia rezerw na nowe kredyty zagrożone.

W 2020 zakończyły się prace grupy zadaniowej ds. NPL

Zasady dotyczące kredytów zagrożonych zostały opracowane przez specjalną grupę zadaniową, w której skład wchodzili przedstawiciele właściwych organów krajowych i EBC. W grupie tej uczestniczył także, w charakterze obserwatora, przedstawiciel EUNB. Pracami grupy kierował zespół wysokiego szczebla pod przewodnictwem Sharon Donnery (wiceprezes Banc Ceannais na hÉireann / Central Bank of Ireland). Między rokiem 2020 a 2020 odbyło się 16 posiedzeń zespołu, na których omawiano propozycje dotyczące opracowania i wdrożenia zasad nadzoru dla kredytów zagrożonych. Jego przewodnicząca 14 razy składała sprawozdanie przed Radą ds. Nadzoru oraz cztery razy – przed Radą Prezesów. Po wykonaniu swojego zadania grupa została rozwiązana pod koniec 2020, a wdrażanie zasad nadzorczych dotyczących kredytów zagrożonych zostało z powodzeniem przekazane odpowiednim jednostkom Nadzoru Bankowego EBC.

Kompleksowa strategia zmniejszenia stanu kredytów zagrożonych wymaga działania wszystkich zainteresowanych, w tym organów unijnych i władz krajowych

Rozwiązanie problemu kredytów zagrożonych znacznie wykracza poza same działania nadzorcze. Uporanie się z nim wymaga wspólnego wysiłku organów krajowych i instytucji europejskich. Taki był także jeden z głównych wniosków ze sprawozdania ewidencyjnego EBC nt. praktyk krajowych w zakresie kredytów zagrożonych, którego najnowsze wydanie ukazało się w czerwcu 2020. Tego samego zdania była również Rada ECOFIN – w lipcu 2020 ministrowie finansów uzgodnili plan działania na rzecz rozwiązania problemu kredytów zagrożonych w Europie. Plan ten dotyczy konieczności podjęcia działań w trzech obszarach: nadzoru bankowego, reformy ram prawnych upadłości i odzyskiwania długów oraz rozwoju rynków wtórnych. W listopadzie 2020 Komisja Europejska wydała trzecie sprawozdanie z postępów w realizacji planu, w którym stwierdza, że wiele już dokonano w tym zakresie. Nadzór Bankowy EBC aktywnie uczestniczył w różnych inicjatywach dotyczących kredytów zagrożonych we wszystkich trzech obszarach, w tym – w inicjatywach ujętych w planie działania, i blisko współpracował z odpowiedzialnymi za nie instytucjami.

W tym kontekście Nadzór Bankowy EBC pozostawał w ścisłym kontakcie z odpowiednimi instytucjami europejskimi, w tym z Komisją Europejską, dążąc do tego, by (a) wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 575/2020 w odniesieniu do minimalnego pokrycia strat z tytułu ekspozycji nieobsługiwanych oraz (b) addendum do rekomendacji EBC dla banków w sprawie kredytów zagrożonych były wobec siebie komplementarne.

Nadzór Bankowy EBC pomagał EUNB w wydaniu ogólnych wytycznych w sprawie zarządzania ekspozycjami nieobsługiwanymi i wstrzymanymi (restrukturyzowanymi) oraz wytycznych w sprawie ujawniania takich ekspozycji. Wytycznych tych powinny przestrzegać wszystkie instytucje kredytowe w UE. Instytucje mniej istotne powinny je stosować w sposób proporcjonalny, wskazany w tekście wytycznych. Ponadto EBC, w ścisłej współpracy z EUNB oraz Jednolitą Radą ds. Restrukturyzacji i Uporządkowanej Likwidacji (Single Resolution Board, SRB), wspierał służby Komisji Europejskiej w opracowaniu technicznego planu utworzenia krajowych spółek zarządzających aktywami, który został opublikowany w marcu 2020.

Wreszcie, Nadzór Bankowy EBC nadal pracował, wspólnie z EUNB, nad ulepszaniem standardów zatwierdzania nowych kredytów. Brał też udział w grupie roboczej ERRS, która sporządziła sprawozdanie dotyczące makroostrożnościowego podejścia do kredytów zagrożonych, poświęcone możliwej roli polityki makroostrożnościowej w zapobieganiu ogólnosystemowemu narastaniu kredytów zagrożonych.

1.2.3. Główne elementy podejścia nadzorczego do kredytów zagrożonych przyjętego przez Nadzór Bankowy EBC

Strategie banków na rzecz zmniejszenia stanu kredytów zagrożonych – postępy i ocena

W marcu 2020 EBC wydał rekomendację dla banków w sprawie kredytów zagrożonych. W kolejnym kroku Nadzór Bankowy EBC zwrócił się do instytucji istotnych z wysokimi stanami kredytów zagrożonych i aktywów przejętych w drodze postępowania egzekucyjnego o przedstawienie strategii ich zmniejszenia. Rekomendacja w sprawie NPL stanowi w tym zakresie podstawę bieżącego dialogu nadzorczego z poszczególnymi bankami. Za wdrożenie właściwych strategii i zarządzanie portfelem kredytów zagrożonych z użyciem różnych przewidzianych opcji – restrukturyzacji, windykacji, sprzedaży portfela itd. – odpowiadają same banki.

Strategia NPL musi określać cele w zakresie redukcji kredytów zagrożonych na poziomie portfela w horyzoncie trzyletnim. Cele te są wyznaczane przez same banki i przekazywane wspólnym zespołom nadzorczym. W rozdziale 2 rekomendacji w sprawie NPL wskazano najlepsze praktyki w zakresie formułowania strategii zmniejszania stanu kredytów zagrożonych, a także listę metod, za pomocą których można realizować te strategie, takich jak restrukturyzacja zadłużenia, aktywne zmniejszanie portfela, zmiana rodzaju ekspozycji i możliwości prawne. Podkreślono tam także, że banki powinny zadbać, by ich strategie w zakresie NPL nie obejmowały tylko z jednej opcji, lecz kombinację różnych strategii/opcji najbardziej odpowiednią do osiągnięcia wyznaczonych celów w krótkim, średnim i długim okresie. Dobranie najlepszej kombinacji metod zależy od charakterystyki portfela danego banku oraz od otoczenia rynkowego i prawnego, w jakim ten bank działa. Należy podkreślić, że zarządy banków powinny wybrać tę kombinację według własnego uznania, po przeprowadzeniu gruntownej oceny. Sam EBC nie preferuje żadnej konkretnej metody redukcji kredytów zagrożonych.

Rolą wspólnych zespołów nadzorczych jest ocena, konstruktywna krytyka i monitorowanie postępów banku w osiąganiu docelowego zmniejszenia stanu kredytów zagrożonych. Rola ta w pełni mieści się w zakresie normalnych prac nadzorczych i jest integralną częścią procesu SREP. Przy ocenie strategii wspólne zespoły skupiają się na trzech nadrzędnych kwestiach: (a) na ile jest ona ambitna, (b) czy jest wiarygodna oraz (c) jak wygląda zarządzanie wewnętrzne. Ocena opiera się na drobiazgowym zbadaniu portfela ekspozycji nieobsługiwanych (zagrożonych) i aktywów przejętych w drodze postępowania egzekucyjnego brutto (łącznie określanych jako „aktywa zagrożone”).

Banki z wysokimi stanami kredytów zagrożonych muszą co kwartał przekazywać wspólnym zespołom nadzorczym konkretne dane o tych kredytach, z wyszczególnieniem metod ich zmniejszania. Wspólne zespoły nadzorcze wykorzystują te kwartalne sprawozdania do monitorowania postępów osiągniętych przez banki w zestawieniu z celami określonymi w ich strategii, zarówno w ujęciu łącznym, jak i na poziomie portfeli. Ponadto monitorują postępy banków w relacji do celów, z uwzględnieniem i bez uwzględnienia rezerw celowych, aby zapewnić całościowy charakter analizy. Oczekuje się, że w ramach regularnej współpracy ze wspólnymi zespołami nadzorczymi banki będą dwa razy w roku sporządzać i składać sprawozdanie z wykonania strategii.

Celem tego sprawozdania jest ustalenie, jakie są wyniki banków – w ujęciu ilościowym i jakościowym – w zestawieniu z przyjętą strategią NPL. Postęp ilościowy można zmierzyć na podstawie kwartalnych danych dotyczących kredytów zagrożonych, w podziale na metody stosowane w celu zmniejszenia stanu tych kredytów, takie jak: spłata w gotówce, sprzedaż, utworzenie odpisów itp. W związku z tym banki nie powinny się skupiać jedynie na analizie łącznego zmniejszenia stanu, ale też wskazać metody zastosowane na poziomie poszczególnych portfeli oraz przyczyny uzyskania wyników gorszych lub lepszych od spodziewanych. Uważa się bowiem, że wyniki osiągnięte przez bank pozostają w ścisłym związku z jego przyszłą zdolnością do zmniejszania stanu kredytów zagrożonych.

Zaleca się bankom, by dla udokumentowania tych aspektów ilościowych dokonały ukierunkowanej analizy i przeglądu konkretnych problematycznych kategorii aktywów lub portfeli, w tym – ich wpływu na kapitał na poziomie portfela. Banki powinny także zadbać o ciągłą aktualizację swoich strategii w zakresie kredytów zagrożonych na podstawie wszystkich tych informacji i analiz, aby mieć pewność, że strategie te są wiarygodne, odpowiednie do celu i wykonalne.

Bardzo ważne są także jakościowe aspekty postępów osiągniętych przez bank. Z tego względu jego strategia NPL powinna też obejmować szczegółowy plan operacyjny określający jakościowe cele pośrednie, działania i cele strategiczne. Przy ocenie swoich postępów jakościowych bank powinien z własnej inicjatywy zidentyfikować czynniki, które mogą przeszkodzić w skutecznej realizacji strategii. W tym zakresie każda z metod zmniejszania stanu kredytów zagrożonych wymaga innego podejścia. Przykładowo sanacja kredytów wymaga solidnych ram operacyjnych, odpowiednich zasobów oraz kompleksowych zasad restrukturyzacji zadłużenia, podczas gdy do sprzedaży portfeli potrzebne są dobrej jakości dane, złożona infrastruktura informatyczna, doświadczone kierownictwo i odpowiedni doradcy finansowi. Wspólne zespoły nadzorcze oceniają jakościowe aspekty strategii banku i informują go o wykrytych niedociągnięciach.

W rekomendacji w sprawie kredytów zagrożonych mocno zaakcentowano znaczenie specjalnych jednostek ds. odzyskiwania należności, a także jasnych zasad i procedur oraz szczegółowego pakietu rozwiązań do restrukturyzacji zadłużenia. Podkreślono także, że w rozwiązywanie problemu kredytów zagrożonych powinny być mocno i czynnie zaangażowane organy zarządzające banków. Z tego względu banki powinny zweryfikować swoją strukturę zarządzania wewnętrznego i rozwiązania operacyjne pod kątem zarządzania kredytami zagrożonymi – przykładowo, organy zarządzające powinny wziąć na siebie pełną odpowiedzialność za tę sprawę.

Poświęcenie większej uwagi sanacji, odzyskiwaniu i restrukturyzacji kredytów może przyczynić się do rozwijania ostrożniejszych praktyk w zakresie ryzyka kredytowego. To z kolei może z czasem pomóc bankom stosować takie strategie dotyczące działalności kredytowej i zasady zarządzania nią, które będą lepiej dostosowane do ryzyka.

Przez ostatnich kilka lat banki osiągnęły ogólnie dobre postępy w zakresie swoich strategii NPL, o czym świadczy znaczny spadek stanu kredytów zagrożonych w wielu krajach i bankach w Europie. Niemniej ich stan wciąż jest wysoki. Dlatego wspólne zespoły nadzorcze są nadal w kontakcie z bankami i w razie potrzeby przedstawiają konstruktywną krytykę, aby wymusić dalsze postępy. Jeśli któryś z banków nie osiąga celów, jakie sam sobie wyznaczył, oczekuje się, że w odpowiednim terminie wdroży właściwe i wystarczające działania naprawcze.

Do obniżenia stanu kredytów zagrożonych w bankach stosuje się różne metody – na poziomie pojedynczych instytucji i całych krajów. Należą do nich: restrukturyzacja zadłużenia i związana z nią spłata w gotówce, sprzedaż portfela, utworzenie odpisów oraz postępowanie egzekucyjne. Ze względu na specyficzne okoliczności niektóre kraje preferują konkretne metody. Wydaje się jednak, że stosowane są różne podejścia, nawet w tym samym kraju, zależnie od indywidualnej sytuacji danego banku.

Strategie w zakresie kredytów zagrożonych są obecnie integralną częścią procedur w bankach z wysokim stanem takich kredytów oraz procedur nadzoru przeprowadzanych przez Nadzór Bankowy EBC. W związku z tym prace nad tym priorytetem nadzorczym będą kontynuowane w 2020.

Oczekiwania nadzorcze wobec poszczególnych banków dotyczące tworzenia rezerw na kredyty zagrożone

Kolejne kroki w ramach podejścia nadzorczego do stanu NPL składają się na spójny schemat rozwiązywania tego problemu w ramach dialogu nadzorczego

W dniu 11 lipca 2020 EBC ogłosił dalsze działania w ramach swojego podejścia nadzorczego do stanu kredytów zagrożonych (tj. ekspozycji zakwalifikowanych jako zagrożone zgodnie z definicją EUNB z 31 marca 2020). Składają się one na spójny schemat rozwiązywania tego problemu, w ramach dialogu nadzorczego, przez wskazywanie oczekiwań nadzorczych wobec poszczególnych banków. Ma to służyć osiągnięciu odpowiedniego poziomu rezerw na „stare” kredyty zagrożone i zwiększeniu w ten sposób odporności całego systemu bankowego strefy euro.

W ramach tego podejścia Nadzór Bankowy EBC nadal zajmował się poszczególnymi bankami, by określić swoje oczekiwania nadzorcze. Przy ocenie brał pod uwagę ich obecny wskaźnik NPL, główne parametry finansowe, strategię zmniejszania stanu kredytów zagrożonych (jeśli istniała) oraz sytuację na tle porównywalnych banków dla zapewnienia ich spójnego traktowania. Uwzględniał także najnowsze dane oraz zdolność banków do zaabsorbowania dodatkowych rezerw celowych.

Oceną zostały objęte wszystkie instytucje istotne pod bezpośrednim nadzorem EBC. Celem było określenie oczekiwań wobec poszczególnych banków, aby zapewnić dalsze postępy w redukowaniu ryzyka związanego ze „starymi” kredytami i osiągnąć takie samie wskaźniki pokrycia dla dotychczasowych i nowych kredytów zagrożonych w średnim okresie.

Ukończenie addendum do rekomendacji w sprawie kredytów zagrożonych

Po publikacji addendum nawiązano szeroko zakrojony dialog publiczny ze wszystkimi zainteresowanymi

Na początku 2020 EBC ukończył addendum do rekomendacji dla banków w sprawie kredytów zagrożonych. Wcześniej przeprowadzono konsultacje społeczne na ten temat, które trwały od 4 października do 8 grudnia 2020. Addendum wraz ze szczegółowymi uwagami z konsultacji i ich podsumowaniem zostało opublikowane 15 marca 2020.

Addendum stanowi uzupełnienie jakościowej rekomendacji w sprawie kredytów zagrożonych, opublikowanej 20 marca 2020. Określa oczekiwania nadzorcze EBC co do ostrożnego poziomu rezerw na nowe kredyty zagrożone. Nie jest wiążące i służy jako podstawa do dialogu nadzorczego między instytucjami istotnymi a Nadzorem Bankowym EBC. Dotyczy kredytów uznanych za zagrożone, zgodnie z definicją EUNB, po 1 kwietnia 2020.

Opracowanie addendum wynika stąd, że zgodnie z dyrektywą w sprawie wymogów kapitałowych (dyrektywa CRD IV) od nadzorców wymaga się oceny i ustosunkowania się do ryzyk specyficznych dla danej instytucji, które nie są objęte – lub są objęte w niewystarczającym stopniu – obowiązkowymi wymogami ostrożnościowymi określonymi w rozporządzeniu w sprawie wymogów kapitałowych (rozporządzenie CRR) (często nazywanymi „wymogami w ramach filaru I”). W szczególności istniejące przepisy ostrożnościowe nakładają na nadzorców obowiązek przeanalizowania rezerw celowych banków i stwierdzenia, czy pod względem ostrożnościowym są one odpowiednie i terminowe. W addendum podano, czego w tym zakresie oczekuje EBC, i w ten sposób określono punkt wyjścia do dialogu nadzorczego. Podobnie jak w przypadku innych oczekiwań nadzorczych, addendum jest komplementarne w stosunku do wiążących aktów prawnych, łącznie z wnioskiem w sprawie rozporządzenia zmieniającego rozporządzenie CRR w kwestii minimalnego pokrycia strat z tytułu ekspozycji nieobsługiwanych. Z tego względu przy jego opracowaniu EBC blisko współpracował z odpowiednimi instytucjami europejskimi, w tym – z Komisją Europejską.

Przegląd ilościowych oczekiwań nadzorczych określonych w addendum do rekomendacji w sprawie kredytów zagrożonych

Oczekiwania nadzorcze określone w addendum uwzględniają stopień zabezpieczenia kredytów zagrożonych. W odniesieniu do ekspozycji w pełni niezabezpieczonych oraz do niezabezpieczonych części ekspozycji zabezpieczonych częściowo oczekuje się, że ich 100-procentowe pokrycie zostanie osiągnięte w ciągu dwóch lat od uznania kredytu za zagrożony. Jeśli chodzi o ekspozycje w pełni zabezpieczone oraz o zabezpieczone części ekspozycji zabezpieczonych częściowo, ich 100-procentowe pokrycie ma być osiągane stopniowo w ciągu siedmiu lat od uznania kredytu za zagrożony. Oczekiwania dotyczące ekspozycji zabezpieczonych są zgodne z ostrożnościową zasadą, że ochrona przed ryzykiem kredytowym musi być możliwa do uzyskania w odpowiednim czasie.

Addendum zostanie wdrożone w drodze dialogu nadzorczego z poszczególnymi bankami

Praktyczne wdrożenie addendum ma być częścią dialogu nadzorczego, w ramach którego wspólne zespoły nadzorcze omawiają z bankami odchylenia od wskazanych w tym addendum oczekiwań dotyczących tworzenia rezerw ostrożnościowych. Następnie Nadzór Bankowy EBC zadecyduje, uwzględniając indywidualną sytuację banków i rozpatrując każdy przypadek osobno, czy należy zastosować środki nadzorcze, a jeśli tak, to jakie środki będą odpowiednie. Wyniki tego dialogu zostaną uwzględnione – po raz pierwszy – w procesie SREP w roku 2021. Banki powinny wykorzystać ten czas na przygotowania oraz dokonanie przeglądu swojej polityki i kryteriów zatwierdzania kredytów, tak aby ograniczyć powstawanie nowych kredytów zagrożonych, zwłaszcza przy obecnej, łagodnej sytuacji gospodarczej.

1.3. Dalsze rozwijanie metodologii SREP

1.3.1. Procesy ICAAP i ILAAP mają odgrywać istotniejszą rolę w ocenie nadzorczej

Oczekuje się, że w przyszłości ICAAP i ILAAP będą odgrywać jeszcze większą rolę w procesie SREP, motywując banki do ciągłego doskonalenia procesów wewnętrznych

Szoki finansowe dotykające sektor bankowy są często potęgowane – a nawet wywoływane – przez niewystarczającą ilość i jakość zasobów kapitału i płynności utrzymywanych przez banki. Zasadnicze znaczenie dla wzmacniania odporności instytucji mają dwa kluczowe procesy: wewnętrznej oceny adekwatności kapitałowej (ang. Internal Capital Adequacy Assessment Process, ICAAP) i wewnętrznej oceny adekwatności płynnościowej (ang. Internal Liquidity Adequacy Assessment Process, ILAAP). Wymogi związane z tymi procesami określono w dyrektywie CRD IV.

Celem ICAAP i ILAAP jest zachęcanie banków do mierzenia ryzyk kapitałowo-płynnościowych i zarządzania nimi w sposób uporządkowany, za pomocą metod dostosowanych do swojego charakteru. Nie chodzi tu po prostu o opracowanie raportów, żeby zadowolić nadzorców. Są to kompleksowe i wartościowe procesy wewnętrzne służące do wykrywania i oceny ryzyk dla kapitału i płynności, skutecznego zarządzania nimi i dbania o to, by przez cały czas mieć na nie pokrycie. Procesy ICAAP i ILAAP należy wdrażać w sposób proporcjonalny, czyli współmierny m.in. do modelu biznesowego, wielkości banku, jego złożoności i ryzykowności, a także oczekiwań rynkowych.

Zgodnie z priorytetami nadzorczymi SSM procesy ICAAP i ILAAP są dla instytucji podstawowymi instrumentami zarządzania adekwatnością kapitałową i płynnościową. Co za tym idzie, wymagają szczególnej uwagi nadzorców. W ramach procesu SREP ich jakość i wyniki uwzględnia się przy określaniu środków kapitałowych, płynnościowych i jakościowych. Prawidłowo prowadzone procesy ICAAP i ILAAP zmniejszają niepewność samej instytucji i jej nadzorców co do faktycznych ryzyk, na jakie jest ona narażona. Ponadto dają nadzorcom większą pewność, że instytucja będzie w stanie utrzymać adekwatność kapitałową i płynnościową, a co za tym idzie – także zdolność do efektywnego działania.

W przyszłości ICAAP i ILAAP mają odgrywać jeszcze większą rolę w procesie SREP, motywując banki do ciągłego doskonalenia procesów wewnętrznych. Na przykład ilościowe i jakościowe aspekty ICAAP będą mieć większe znaczenie przy określaniu wymogów w zakresie funduszy własnych w ramach filaru II dla poszczególnych rodzajów ryzyka.

1.3.2. Ukończenie przewodników dla banków na temat zarządzania kapitałem i płynnością

Zachęca się banki do korzystania z tych przewodników, aby jak najszybciej usunąć wszelkie luki i niedociągnięcia w zarządzaniu kapitałem i płynnością

Podczas przeprowadzonych niedawno ocen SREP Nadzór Bankowy EBC stwierdził poważne niedociągnięcia w zakresie ICAAP w ponad połowie instytucji istotnych, a w zakresie ILAAP – w ponad jednej trzeciej (ogólna ocena „niewystarczające” lub „słabe”). Takie procesy nie zapewniają wystarczająco solidnej podstawy ani do ostrożnego zarządzania kapitałem i płynnością, ani do określania wymogów w zakresie dodatkowych funduszy własnych. Tak więc instytucje powinny (dalej) doskonalić procesy ICAAP i ILAAP.

W listopadzie 2020 Nadzór Bankowy EBC opublikował przewodniki po procesach ICAAP i ILAAP. Przewodniki te będą odgrywać istotną rolę we wprowadzaniu koniecznych ulepszeń. Ich wydanie kończy ważny etap działań EBC na rzecz poprawy podejścia banków do zarządzania kapitałem i płynnością, który rozpoczął się w styczniu 2020, gdy opublikowano oczekiwania nadzorcze w zakresie ICAAP i ILAAP. Następnie na początku 2020 EBC wprowadził wieloletni plan dotyczący ICAAP i ILAAP, który miał na celu dokładniejsze określenie oczekiwań oraz odpowiednio wczesne poinformowanie instytucji, w jakim kierunku powinny zmierzać. Oczekiwania opublikowane w 2020 stały się podstawą przewodników i przeszły trzy rundy poprawek, w ramach których rozważono około 800 komentarzy zebranych podczas dwóch konsultacji publicznych. Jednak ogólny kierunek oczekiwań pozostał podczas tego procesu bez zmian.

Siedem zasad dotyczących ICAAP i ILAAP

Obszary, do których odnosi się siedem zasad dotyczących ICAAP i ILAAP:

  • Zarządzanie: oczekuje się, że pełną odpowiedzialność za ICAAP i ILAAP będą ponosić organy zarządzające.
  • Spójność procesów: ICAAP i ILAAP powinny być integralną częścią ogólnego systemu zarządzania, w tym podejmowania decyzji biznesowych. Oba te procesy powinny być spójne wewnętrznie oraz ze sobą nawzajem i z innymi procesami strategicznymi.
  • Ramy ilościowe: ocena adekwatności kapitałowej i płynnościowej w odniesieniu do zachowania przez instytucję zdolności do prawidłowego działania powinna uwzględniać dwie perspektywy: „normatywną”, czyli wymogi i ograniczenia zewnętrzne, oraz „ekonomiczną”, która będzie wprost odzwierciedlać sytuację gospodarczą.
  • Identyfikacja ryzyka: należy rozpoznać i objąć zarządzaniem wszystkie istotne ryzyka.
  • Wewnętrzne definicje kapitału i płynności: z perspektywy ekonomicznej oczekuje się, że bufory kapitałowe i płynnościowe będą wysokiej jakości i dobrze zdefiniowane, tak aby zapewniały pokrycie ewentualnych strat ekonomicznych.
  • Metody kwantyfikacji ryzyka: oczekuje się, że ryzyka będą oceniane i mierzone w sposób zachowawczy i przy wykorzystaniu własnych – dokładnie zweryfikowanych – metod.
  • Testy warunków skrajnych: EBC oczekuje od banków wdrożenia mocnego i kompleksowego systemu testowania warunków skrajnych, który będzie sprawdzać ich zdolność do samodzielnego przetrwania przy bardzo niekorzystnym – ale realnym – scenariuszu długotrwałej trudnej sytuacji.

Oczekiwania określone w przewodnikach są teraz znacznie bardziej rozbudowane. EBC zaczął je stosować w styczniu 2020. Przewodniki nie mają jednak dostarczać pełnych wytycznych dla wszystkich kwestii związanych z należytym działaniem procesów ICAAP i ILAAP. Przyjęte w nich podejście opiera się na przedstawieniu zasad skupionych na wybranych kwestiach, które są najistotniejsze z punktu widzenia nadzoru. Nadzór Bankowy EBC podkreśla zatem, że ICAAP i ILAAP to przede wszystkim procesy wewnętrzne, które powinny być dostosowane do poszczególnych instytucji. Za ich wdrożenie w sposób odpowiedni do własnej sytuacji odpowiadają więc same banki. Przewodniki mają w tym pomagać przez określenie oczekiwań dotyczących ICAAP i ILAAP w formie siedmiu zasad oraz zilustrowanie ich na wykresach i przykładach.

Ważną częścią procesu SREP, a także innych działań, np. kontroli na miejscu, jest sprawdzenie przez nadzorców, czy poszczególne instytucje wywiązują się ze swoich obowiązków i zarządzają kapitałem i płynnością odpowiednio do indywidualnego zakresu działalności, profilu ryzyka i innych okoliczności. Oczekuje się, że wnioski płynące z takich ocen będą miały jeszcze większy wpływ na SREP i działania następcze, jeśli chodzi o środki nadzorcze. Solidne i dobre funkcjonowanie procesów ICAAP i ILAAP zostanie pozytywnie odnotowane w ramach SREP.

Solidne, skuteczne, kompleksowe i perspektywiczne procesy ICAAP i ILAAP należą do ważnych narzędzi budowania odporności, zachęca się więc banki, by za ich pomocą starały się jak najszybciej usunąć ewentualne luki i niedociągnięcia w zarządzaniu kapitałem i płynnością. Jako że ogólne podejście i kierunek oczekiwań nadzorczych EBC nie zmieniły się od stycznia 2020, kiedy po raz pierwszy je opublikowano, oczekuje się, że instytucje istotne dołożą wszelkich starań, by jak najszybciej spełnić te oczekiwania. Opracowanie przewodników trwało kilka lat i przez ten czas Nadzór Bankowy EBC bardzo przejrzyście informował o stopniowym doprecyzowywaniu swoich oczekiwań. Krótki odstęp czasu między publikacją przewodników (listopad 2020) a rozpoczęciem ich stosowania (styczeń 2020) nie usprawiedliwia więc braku działania.

1.3.3. Przeciwdziałanie ryzykom informatycznym

Ryzyko informatyczne, w tym cybernetyczne, to obszar, na którym Nadzór Bankowy EBC skupia się od samego początku, i jeden z priorytetów nadzorczych na 2020.

Wspólne zespoły nadzorcze zajmują się nim w ramach bieżącego nadzoru nad ryzykiem operacyjnym. W 2020 przeszły dodatkowe szkolenie na temat wszystkich istotnych obszarów ryzyka informatycznego, aby zwiększyć świadomość tych zagadnień i podnieść umiejętności potrzebne podczas bieżących działań nadzorczych oraz corocznego przeglądu SREP. Opierając się na wytycznych EUNB w sprawie oceny ryzyka technologii informacyjno-komunikacyjnych w ramach procesu SREP, Nadzór Bankowy EBC wprowadził wspólną i ustandaryzowaną metodologię oceny ryzyka informatycznego. Wykonano szereg złożonych analiz przekrojowych z wykorzystaniem obszernego formularza wypełnianego samodzielnie przez banki oraz wyników oceny ryzyka przeprowadzonej przez wspólne zespoły nadzorcze. Dostarczyły one wielu obserwacji, które zostały następnie uwzględnione przez wspólne zespoły podczas działań nadzorczych, oraz informacji o ogólnej sytuacji w zakresie zarządzania ryzykiem informatycznym w instytucjach istotnych. Ogólnie rzecz biorąc, analizy te potwierdziły, że Nadzór Bankowy EBC powinien tak jak dotychczas koncentrować się na bezpieczeństwie informatycznym, zależności od podmiotów zewnętrznych i zarządzaniu relacjami z nimi oraz na operacjach informatycznych.

W 2020 kontynuowano kontrole na miejscu skoncentrowane na ryzykach informatycznych, jako uzupełnienie bieżącego nadzoru prowadzonego przez wspólne zespoły. Podczas tych kontroli, zgodnie z metodologią kontroli na miejscu stosowaną przez Nadzór Bankowy EBC, na zalecenie wspólnych zespołów nadzorczych sprawdzano konkretne cele w zakresie ryzyka informatycznego, aby uzupełnić i potwierdzić oceny dokonane przez te zespoły i lepiej poznać metody zarządzania tym ryzykiem w instytucjach istotnych. W 2020 niektóre kontrole na miejscu dotyczące ryzyka informatycznego będą prowadzone seryjnie – ten sam aspekt będzie badany w porównywalnym zakresie w różnych instytucjach istotnych. Usprawni to przygotowywanie i prowadzenie kontroli oraz porównywanie ich wyników.

Podobnie jak w poprzednich latach, wszystkie instytucje istotne z 19 krajów strefy euro były zobowiązane niezwłocznie zgłaszać wykryte cyberataki. Dzięki temu Nadzór Bankowy EBC może rozpoznawać i monitorować tendencje w tym zakresie. Może też szybko reagować w sytuacji, gdy jedna lub kilka z takich instytucji stanie się obiektem poważnego ataku.

Aby zapewnić skoordynowane podejście do ryzyka informatycznego i cybernetycznego oraz ułatwić wymianę informacji i najlepszych praktyk, Nadzór Bankowy EBC nadal utrzymywał kontakty z wszystkimi zainteresowanymi (właściwymi organami krajowymi, interesariuszami wewnętrznymi z EBC, ekspertami od systemów płatności i infrastruktur rynkowych, innymi organami nadzoru z i spoza UE, Europejskim Urzędem Nadzoru Giełd i Papierów Wartościowych (ESMA) itd.) w ramach spotkań dwustronnych i międzynarodowych grup roboczych.

1.4. Przeglądy tematyczne

Przegląd tematyczny modeli biznesowych i czynników rentowności

W 2020 ukończono wieloletni przegląd tematyczny modeli biznesowych i czynników rentowności

W 2020 Nadzór Bankowy EBC zakończył przegląd tematyczny modeli biznesowych i czynników rentowności, po czym opublikował raport na ten temat. Przegląd rozpoczął się w 2020, a jego celem było dogłębne przeanalizowanie, bank po banku, zdolności instytucji istotnych do usuwania słabych punktów swoich modeli biznesowych, monitorowanie skutków niskiej rentowności i poszerzenie analizy przekrojowej przez uwzględnienie w niej – w taki sam sposób dla wszystkich banków – uwag wspólnych zespołów nadzorczych. Pierwsze dwa lata przeglądu poświęcono na opracowanie narzędzi i zebranie danych oraz na przeprowadzenie przez wspólne zespoły dogłębnych analiz.

Na początku 2020 zespoły te poinformowały instytucje istotne o ustaleniach i głównych wnioskach z przeglądu. Omówiły wykryte niedociągnięcia i przedstawiły zastrzeżenia do planów biznesowych instytucji istotnych w ramach odrębnego dialogu nadzorczego. Efekty tego dialogu sformalizowano w pismach pokontrolnych, które zawierały także podsumowanie ustaleń. Ustalenia te zostały uwzględnione podczas oceny modeli biznesowych w cyklu SREP 2020. We wrześniu 2020 Nadzór Bankowy EBC opublikował na swojej stronie internetowej ogólne podsumowanie przeglądu.

Banki ze strefy euro wciąż dochodzą do siebie po kryzysie, ale rentowność instytucji istotnych jest bardzo zróżnicowana

Przegląd wykazał, że choć sytuacja ekonomiczna banków ze strefy euro ogólnie się poprawiła, to ich rentowność i modele biznesowe nadal nie są zadowalające. Pomijając trendy łączne, widać, że sytuacja rentownościowa poszczególnych instytucji istotnych znacznie się różni, przy czym banki przewidują, że będzie się ona w pewnym stopniu zbliżać do średniej, jako że banki o najgorszych dotąd wynikach spodziewają się znacznej poprawy rentowności (zob. wykres 3). Banki, które w poprzednich latach radziły sobie lepiej niż konkurenci, są rozrzucone geograficznie, różnią się wielkością i mają różne modele biznesowe.

Stopy zwrotu z kapitału własnego w okresie trzech lat

Źródła: Sprawozdawczość FINREP i prognoza rentowności.
Uwagi: Żadna z prób nie obejmuje spółek zależnych banków spoza SSM. Banki o najlepszych wynikach: 22 instytucje istotne, w których przez ostatnie trzy lata średnia stopa zwrotu z kapitału własnego przekraczała 6%. Banki o najgorszych wynikach: 22 instytucje istotne, w których przez ostatnie trzy lata średnia stopa zwrotu z kapitału własnego była ujemna.

Istotnym czynnikiem rentowności jest umiejętność wyznaczenia kursu strategicznego

Wspólne zespoły nadzorcze uważnie monitorują przypadki podejmowania większego ryzyka przez poszczególne banki

Analiza potwierdziła, że duży wpływ na rentowność banku ma umiejętność wyznaczenia kursu strategicznego [7] . Wspólne zespoły nadzorcze zauważyły także, że wiele banków próbuje zwiększać rentowność przez podejmowanie działań obciążonych większym ryzykiem (zwłaszcza kredytowym [8] i operacyjnym [9] ). Jako że podejmowanie takich działań może wynikać z uzasadnionych względów biznesowych, indywidualne zalecenia nie muszą podważać danej strategii, natomiast skupiają się na poprawie sterowania strategicznego i zarządzania ryzykiem przez monitorowanie i ograniczanie występującego ryzyka. Wspólne zespoły brały udział w identyfikacji i ocenie tych kwestii. Teraz w ramach regularnego monitorowania banków prowadzą działania następcze z użyciem pełnego zestawu narzędzi nadzorczych.

Przegląd tematyczny dotyczący standardu MSSF 9

Celem standardu MSSF 9 jest poprawa odpowiedniości i terminowości tworzenia rezerw

W styczniu 2020 wszedł w życie nowy standard rachunkowości dotyczący instrumentów finansowych (MSSF 9). Ma on zapobiec powtórzeniu się sytuacji z kryzysu finansowego, kiedy to stosowanie do szacowania rezerw modeli strat poniesionych często prowadziło do ujmowania strat w zbyt niskiej wysokości i za późno. Aby temu zaradzić, w MSSF 9 wprowadzono model strat oczekiwanych, w którym uwzględnia się także informacje prognostyczne do terminu wymagalności kredytu. Przez to wdrożenie MSSF 9 będzie bardzo pracochłonne i może potencjalnie rodzić ryzyko, ponieważ nie wiadomo, jak model strat oczekiwanych sprawdzi się w praktyce.

Wyniki rozpoczętego w 2020 przeglądu tematycznego sprawdzającego gotowość banków do wprowadzenia MSSF 9 wskazują, że potrzebna jest dalsza poprawa

W 2020 EBC postanowił więc w ramach swoich priorytetów nadzorczych rozpocząć przegląd tematyczny MSSF 9. Celem przeglądu było sprawdzenie stopnia przygotowania instytucji na wdrożenie nowego standardu i zapewnienie wysokiej jakości i spójności tego procesu. Na podstawie stopnia zaawansowania we wprowadzaniu MSSF 9 instytucje zostały podzielone na dwie grupy. Wyniki przeglądu dla pierwszej z nich przedstawiono w 2020 w raporcie opublikowanym na stronie internetowej EBC poświęconej nadzorowi bankowemu, a drugiej – w 2020 w artykule zamieszczonym w Biuletynie Nadzorczym.

W sumie przegląd pomógł zwiększyć świadomość wyzwań, jakie stawia przed bankami wdrożenie MSSF 9. Uwidocznił także, że potrzeba jeszcze dalszej poprawy.

Nadzór Bankowy EBC uważnie monitoruje wdrażanie przez banki działań korygujących

Instytucjom zalecono podjęcie działań korygujących w celu zlikwidowania niedociągnięć rozpoznanych podczas przeglądu tematycznego w 2020 i 2020. Postępy we wdrażaniu tych działań są obecnie uważnie monitorowane przez Nadzór Bankowy EBC. Przegląd tematyczny ujawnił m.in. znaczne różnice między bankami w praktykach tworzenia rezerw. Praktyki te były w 2020 badane przez wspólne zespoły nadzorcze i będą nadal uważnie obserwowane w 2020. Kolejnym obszarem, na którym skupiał się nadzór w 2020, był wpływ zastosowania po raz pierwszy standardu MSSF 9, w tym zmiana w klasyfikacji ekspozycji, alokacja rezerw oraz migracja ekspozycji między etapami. EBC sprawdza pod tym kątem rachunkowość banków, ze szczególnym uwzględnieniem kapitału regulacyjnego i sprawozdawczości.

Dalsze prace związane z wdrożeniem MSSF 9 Nadzór Bankowy EBC prowadzi we współpracy z ERRS, EUNB i ESMA, aby zapewnić dobrą jakość i spójność tego procesu oraz wysoką przejrzystość dla inwestorów w całej UE [10] .

Potencjalny negatywny wpływ MSSF 9 na kapitał regulacyjny banków zostanie złagodzony dzięki wprowadzeniu okresu przejściowego

Ponadto Nadzór Bankowy EBC dokładnie obserwuje, jak banki wykorzystują rozwiązania przejściowe związane z MSSF 9. Unijni współprawodawcy uwzględnili te rozwiązania w ramach ostrożnościowych, aby złagodzić wpływ wprowadzenia wymogów MSSF 9 dotyczących utraty wartości na kapitał podstawowy Tier I. Ponieważ zasady przejściowe mogą wpłynąć na współczynniki kapitałowe niektórych banków, EBC sprawdza, czy są one stosowane prawidłowo.

Przegląd tematyczny dotyczący standardu BCBS 239

W maju 2020 opublikowano raport z przeglądu tematycznego dotyczącego efektywnej agregacji danych o ryzyku i sprawozdawczości w tym zakresie

W styczniu 2020 Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego (Basel Committee on Banking Supervision, BCBS) wydał zasady agregacji danych o ryzyku i sprawozdawczości w tym zakresie. Następnie w latach 2020–2020 Nadzór Bankowy EBC przeprowadził przegląd tematyczny odnośnych praktyk w bankach, który objął 25 instytucji istotnych. Wyniki zostały opublikowane w specjalnym raporcie na stronie internetowej EBC w maju 2020. Stwierdzono w nim, że sposób wdrożenia zasad BCBS 239 przez zbadane instytucje był niezadowalający. Zostały one powiadomione o wynikach przeglądu i otrzymały pisma wzywające do podjęcia działań korygujących. Zalecono im także przedstawienie jasnych, dokładnych i szczegółowych planów działania. Plany te zostały ocenione pod kątem wzajemnej spójności przez centralną grupę roboczą z pomocą wspólnych zespołów nadzorczych. Obecnie grupa ta uważnie monitoruje przebieg ich wdrażania przez banki.

Metodologia wykorzystana podczas przeglądu tematycznego wzbogaci nadzorczą metodologię oceny agregacji danych o ryzyku i sprawozdawczość w zakresie ryzyka. Specjalny zespół pracuje obecnie nad włączeniem tej metodologii do metodologii SREP, która w przyszłości będzie stosowana wobec wszystkich instytucji istotnych.

Przegląd był prowadzony zgodnie z zasadami Komitetu Bazylejskiego dotyczącymi efektywnej agregacji danych o ryzyku i sprawozdawczości na temat ryzyka. Monitorując poprawę instytucji w tym zakresie, EBC regularnie przekazuje odpowiednie informacje grupie roboczej BCBS pod nazwą Risk Data Network.

Przegląd tematyczny dotyczący outsourcingu

Rozwój technologiczny w ostatnich latach wpłynął na ofertę usług bankowych na całym świecie. Na przykład outsourcing może zwiększyć efektywność banków, ale także postawić przed nimi wyzwania w zakresie zarządzania ryzykiem i sposobu zapewnienia kontroli nad działaniami zleconymi na zewnątrz. Banki wykazują też coraz większe zainteresowanie zlecaniem zadań dostawcom usług w chmurze. Takie usługi mogą przynieść pewne korzyści (np. zapewnić efekt skali i poprawić efektywność kosztową), ale także – zrodzić wyzwania związane z ochroną i lokalizacją danych.

W tym kontekście Nadzór Bankowy EBC uważnie przyglądał się kwestii outsourcingu – był to jeden z priorytetów nadzorczych SSM w 2020. Rozpoczęto i zakończono wówczas przegląd tematyczny na specjalnie dobranej próbie instytucji istotnych. W 2020 nadal prowadzono działania następcze w ramach zwykłego nadzoru bieżącego. Podczas przeglądu zbadano praktyki banków w dziedzinie outsourcingu i okazało się, że występują między nimi znaczne różnice w zakresie zarządzania. Nadzór Bankowy EBC wskazał także najlepsze praktyki, by zachęcać do dalszej poprawy. Opierając się na wynikach przeglądu, wniósł też wkład w prace EUNB: (a) zalecenia EUNB dotyczące zlecania zadań dostawcom usług w chmurze [11] oraz (b) jego nowe wytyczne w zakresie outsourcingu, które wejdą w życie w 2020 i zastąpią wytyczne Komitetu Europejskich Organów Nadzoru Bankowego oraz zalecenia wspomniane w punkcie (a).

W tych dokumentach EUNB odnosi się do istotnych kwestii, na które Nadzór Bankowy EBC zwrócił uwagę podczas przeglądu tematycznego. Ogólnie rzecz biorąc, zalecenia EUNB dotyczą konkretnych aspektów outsourcingu do chmury istotnych zadań, np. bezpieczeństwa i lokalizacji danych i systemów. Zmienione wytyczne obejmują również inne znaczące kwestie, takie jak zapewnianie dostępu i uprawnień do kontroli w pisemnych umowach outsourcingowych, sprawy związane z poufnością, strategie wyjścia oraz podzlecanie bądź outsourcing łańcuchowy. Wprowadzono także obowiązek prowadzenia rejestru wszystkich działań zlecanych na zewnątrz oraz udostępniania go nadzorcom, gdy tego zażądają.

Zgodnie ze znowelizowanymi zasadami EUNB Nadzór Bankowy EBC dąży do tego, by banki mogły w pełni korzystać z innowacji, ale jednocześnie zachowały bezpieczne środowisko, w którym ryzyka są należycie monitorowane i łagodzone. W tym celu włączył zalecenia EUNB w swoje standardy nadzorcze i uwzględnia je podczas bieżącego nadzoru. Podejmuje również starania, by wdrożyć wspomniane wytyczne, i będzie monitorować działania, jakie banki podejmują w celu dostosowania swoich rozwiązań w zakresie outsourcingu. Ponadto zwraca uwagę na wyzwania związane z outsourcingiem wynikające z brexitu i planów banków dotyczących relokacji, by mieć pewność, że rozwiązania outsourcingowe nie odbiją się na skuteczności nadzoru.

1.5. Bieżący nadzór

Nadzór Bankowy EBC stara się nadzorować instytucje istotne rygorystycznie i spójnie, a jednocześnie – odpowiednio do ponoszonego przez nie ryzyka i z zachowaniem zasady proporcjonalności. W tym celu co roku tworzy wykaz podstawowych działań na potrzeby bieżącego nadzoru. Opierają się one na wymogach regulacyjnych oraz instrukcji nadzoru SSM i jego priorytetach nadzorczych. Działania te są uwzględniane w bieżącym programie oceny nadzorczej sporządzanym dla każdej instytucji istotnej.

Oprócz wykonywania tych centralnie określonych działań podstawowych wspólne zespoły mogą w razie potrzeby dostosowywać czynności nadzorcze do specyfiki banku. Pozwala im to reagować na szybkie zmiany ryzyka, na poziomie poszczególnych instytucji lub całego systemu.

W 2020 prowadzono następujące działania w ramach bieżącego programu oceny nadzorczej: (a) działania związane z ryzykiem (tj. SREP i testy warunków skrajnych); (b) inne działania związane z wymogami organizacyjnymi, administracyjnymi lub prawnymi (np. coroczna ocena istotności) oraz (c) dodatkowe działania zaplanowane przez wspólne zespoły nadzorcze w celu dalszego dostosowania bieżącego programu oceny nadzorczej do specyfiki nadzorowanej grupy lub podmiotu (np. analizy konkretnych zagadnień, takich jak wybrane portfele kredytowe i kategorie aktywów).

Proporcjonalność

Działania nadzorcze w 2020 prowadzono zgodnie z zasadą proporcjonalności, czyli dostosowując intensywność nadzoru do znaczenia systemowego i profilu ryzyka nadzorowanych banków

Program oceny nadzorczej opracowuje się zgodnie z zasadą proporcjonalności, czyli dostosowując intensywność nadzoru do wielkości, znaczenia systemowego i złożoności nadzorowanej instytucji. Od tych czynników zależy ogólna liczba bieżących działań prowadzonych w odniesieniu do poszczególnych instytucji (zob. wykres 4).

Średnia liczba zadań przypadających na instytucję istotną w 2020

Podejście oparte na ryzyku

Program oceny nadzorczej jest także zgodny z podejściem opartym na ryzyku, czyli skupia się na tych kategoriach ryzyka, które są najważniejsze dla każdej z instytucji istotnych. Przykładem mogą być banki z wysokim stanem kredytów zagrożonych. W takich bankach wykonano w 2020 specjalne zadania, np. sprawdzenie, czy ich strategie zmniejszania stanu kredytów zagrożonych są zgodne z oczekiwaniami EBC. W rezultacie odsetek zadań związanych z ryzykiem kredytowym był w nich wyższy niż w przeciętnym banku. To samo dotyczy banków o dużym zaangażowaniu w operacje rynkowe i handlowe – w takich bankach intensywniej kontrolowano kwestie związane z ryzykiem rynkowym (zob. wykres 5).

Działania w ramach programu oceny nadzorczej w 2020: koncentracja na ryzyku kredytowym i rynkowym

Źródło: EBC.
Uwaga: Dla poszczególnych kategorii ryzyka uwzględniono tylko działania zaplanowane.

Najważniejsze aspekty bieżącego nadzoru w 2020

W kontekście bieżących programów oceny nadzorczej na 2020 szczególne znaczenie dla wspólnych zespołów nadzorczych miały działania związane z oceną SREP, przeprowadzenie ogólnounijnego testu warunków skrajnych i działania następcze w odniesieniu do analizy wrażliwości w zakresie ryzyka stopy procentowej dotyczącego portfela bankowego (ang. interest rate risk in the banking book, IRRBB).

Prowadzenie SREP jest jednym z głównych zadań wspólnych zespołów nadzorczych. Zespoły te uczestniczyły w przeglądzie SREP przez cały rok 2020, przy czym prace nasilały się na kluczowych etapach tego procesu, takich jak wstępna ocena środków kapitałowych, płynnościowych i jakościowych oraz sporządzanie projektów decyzji. Aby móc uwzględnić wyniki ogólnounijnego testu warunków skrajnych, termin przygotowania pism informujących o ostatecznych decyzjach przedłużono do stycznia 2020.

Wspólne zespoły nadzorcze były również mocno zaangażowane w nadzorcze testy warunków skrajnych: test ogólnounijny (w 33 instytucjach istotnych z próby EUNB) oraz test warunków skrajnych przeprowadzony samodzielnie przez EBC (w 54 instytucjach istotnych, które nie należały do próby EUNB) [12] .

Dodatkowym ważnym zadaniem wspólnych zespołów nadzorczych były działania następcze po analizie wrażliwości w zakresie IRRBB z 2020. Prowadzono je w pierwszym kwartale 2020 w bankach, w których wykryto potencjalne słabe punkty. Działania korygujące podjęte w odpowiedzi na indywidualne ustalenia monitorowano w ciągu roku w ramach bieżącego dialogu nadzorczego z bankami.

Analizy pogłębione

Wspólne zespoły nadzorcze mogą same zdecydować, jakimi ryzykami specyficznymi dla poszczególnych instytucji należy się zająć w ramach bieżącego nadzoru. Przykładowo określają zakres analiz pogłębionych, czyli dotyczących specyficznych (idiosynkratycznych) kwestii właściwych konkretnym bankom; analizy te wchodzą w zakres programów oceny nadzorczej. W 2020 wspólne zespoły koncentrowały się przede wszystkim na zarządzaniu wewnętrznym, ryzyku kredytowym, modelach biznesowych i rentowności. Było to odzwierciedleniem priorytetów nadzorczych na 2020 (zob. wykres 6).

Analizy standardowe i pogłębione w 2020 według kategorii ryzyka

Status działań w ramach programów oceny nadzorczej

Programy oceny nadzorczej na 2020 były wykonywane skutecznie: wskaźnik realizacji wyniósł 95%

Programy oceny nadzorczej na 2020 zostały zrealizowane z powodzeniem: na koniec roku wdrożonych zostało 95% zaplanowanych działań, z czego 82% działań ukończono, a 13% było w trakcie realizacji zgodnie z planem (np. ocena planów naprawczych, która rozpoczęła się w 2020 i według harmonogramu ma się zakończyć w 2020). Kolejnych 3% działań zakończy się z pewnym opóźnieniem, a mniej niż 2% odwołano, głównie ze względu na zmiany w strukturze banków lub wycofanie licencji (zob. wykres 7). Przy tym najważniejsze czynności – czyli te dotyczące głównych ryzyk dla systemu bankowego – wykonano zgodnie z planem. W sumie niewielki odsetek opóźnionych i odwołanych działań potwierdza, że bieżące programy oceny nadzorczej są odpowiednie i stabilne oraz że wspólne zespoły nadzorcze są w stanie planowo wykonywać swoje zadania.

Wskaźnik realizacji w 2020

Ustalenia nadzoru

Jednym z głównych rezultatów regularnych działań nadzorczych są „ustalenia nadzoru”, czyli stwierdzone niedociągnięcia, które banki muszą naprawić. Kroki podjęte przez banki w odpowiedzi na te ustalenia są monitorowane przez wspólne zespoły nadzorcze. Przez pierwszych kilka lat funkcjonowania jednolitego mechanizmu nadzorczego roczna liczba zarejestrowanych ustaleń rosła, ale potem się ustabilizowała. W 2020 większość ustaleń wynikała z kontroli modeli wewnętrznych (częściowo ze względu na intensywniejsze działania nadzorcze w związku z projektem TRIM), kontroli na miejscu i przeglądów tematycznych (np. dotyczących modeli biznesowych i rentowności, zob. wykres 8).

1.6. Nadzór na miejscu

W 2020 rozpoczęto 156 kontroli na miejscu

W 2020 odbył się czwarty od utworzenia SSM cykl kontroli na miejscu w ramach programu oceny nadzorczej na miejscu. W sumie rozpoczęto w tym roku 156 kontroli, tyle samo co w 2020 (zob. wykres 9). Do 31 grudnia 2020 większość z nich została zakończona (kontrolowanym podmiotom przekazano raporty pokontrolne) lub była na etapie przygotowania raportu bądź prowadzenia czynności kontrolnych.

W 2020 dzięki lepszej hierarchizacji misji kontrolnych poprawiła się stabilność programu oceny nadzorczej na miejscu. Łącznie 95% misji rozpoczęto zgodnie z planem (wobec 84% w 2020). Jednocześnie program oceny nadzorczej na miejscu pozostał wystarczająco elastyczny, by można było reagować na pilne sytuacje i niespodziewane wydarzenia dzięki regularnym aktualizacjom w ciągu roku.

Kontrole na miejscu przeprowadzone w 2020 i 2020 według rodzaju ryzyka

Kontrole na miejscu są planowane i obsadzane w ścisłej współpracy z właściwymi organami krajowymi, z których pochodzi większość kierowników inspekcji i członków zespołów. W 2020 roku 88% kontroli odbyło się pod kierownictwem właściwych organów krajowych, a w centrum ich uwagi były głównie grupy bankowe z siedzibą w kraju danego organu. Pozostałymi 12% kierował Dział Kontroli na Miejscu z EBC.

Europejski nadzór bankowy stara się zwiększyć liczbę zespołów transgranicznych i mieszanych

W 2020 Nadzór Bankowy EBC osiągnął docelowe zwiększenie łącznej liczby kontroli prowadzonych przez zespoły transgraniczne i mieszane w ramach wieloletniego planu stopniowego zwiększania odsetka takich kontroli. Zespół uznaje się za transgraniczny, jeśli kierownik inspekcji i co najmniej jeden członek zespołu nie pochodzą z właściwego organu krajowego państwa macierzystego lub przyjmującego. Zespół mieszany to taki, w którym kierownik inspekcji pochodzi z właściwego organu krajowego państwa macierzystego lub przyjmującego, ale co najmniej dwóch członków zespołu nie pochodzi z żadnego z tych organów. Zespoły mieszane lub transgraniczne prowadziły w sumie 44 ze 156 kontroli rozpoczętych w 2020 (28%), czyli znacznie więcej niż w 2020 (zob. tabela 3).

Obsada kontroli na miejscu: zespoły transgraniczne i mieszane

Około jednej trzeciej uczestników kontroli na miejscu prowadzonych w ramach SSM wzięło udział w specjalnym programie szkoleniowym

W 2020 około jednej trzeciej spośród 1150 inspektorów prowadzących kontrole na miejscu w SSM wzięło udział w programie szkoleniowym na temat takich kontroli opracowanym przez Dział Kontroli na Miejscu. Odbyło się ponad 25 sesji szkoleniowych poświęconych dziesięciu różnym tematom, które objęły wszystkie ważne rodzaje ryzyka uwzględnianie w SREP, a także procedury prowadzenia kontroli na miejscu. Program ten prowadzono przy ścisłej współpracy EBC i właściwych organów krajowych: wszystkie kursy zostały opracowane i poprowadzone przez inspektorów, a 75% kursów w 2020 zostało zorganizowanych przez właściwe organy krajowe.

1.6.1. Najważniejsze ustalenia kontroli na miejscu

Poniższa analiza przedstawia pokrótce najpoważniejsze uchybienia wskazane w 154 raportach z kontroli na miejscu ukończonych w 2020, odnoszących się do programów oceny nadzorczej z lat 2020 i 2020 [13] .

Ryzyko kredytowe

Ponad połowa kontroli ryzyka kredytowego koncentrowała się głównie na jakości aktywów i polegała na sprawdzaniu dokumentacji kredytowej. Pozostałe kontrole skupiały się przede wszystkim na jakościowych aspektach procesów zarządzania ryzykiem kredytowym w bankach. W 2020 rozpoczęto w szeregu banków trzy skoordynowane serie kontroli ryzyka kredytowego, skupione na: (a) nieruchomościach mieszkaniowych, (b) nieruchomościach komercyjnych i (c) bankach z wysokim stanem kredytów zagrożonych. Najpoważniejsze stwierdzone uchybienia omówiono poniżej.

  • Słabość procedur przyznawania kredytów: niewystarczająca ocena ryzyka dłużnika, niewłaściwe poziomy autoryzacji oraz nieodpowiednie kryteria zatwierdzania kredytów i procedury zatwierdzania odstępstw.
  • Niewłaściwa klasyfikacja i monitorowanie dłużników: niedociągnięcia w definiowaniu lub identyfikacji ekspozycji cechujących się niewykonaniem zobowiązania lub ekspozycji zagrożonych, słabość procedur monitorowania dłużników wysokiego ryzyka.
  • Błędne obliczenie rezerw: zawyżenie wartości zabezpieczenia i wskaźników sanacji, nieodpowiednie szacowanie przepływów pieniężnych, niedociągnięcia w zakresie redukcji wartości przy wycenie zabezpieczeń i parametrów rezerw zbiorczych.
  • Wskaźniki regulacyjne: błędne obliczenie aktywów ważonych ryzykiem i złamanie przepisów dotyczących dużych ekspozycji.

Ryzyko związane z zarządzaniem wewnętrznym

Ustalenia dotyczące zarządzania wewnętrznego i zarządzania ryzykiem pochodzą zarówno z kontroli na miejscu poświęconych wyłącznie tym kwestiom, jak i z kontroli dotyczących innych obszarów ryzyka. Poważne uchybienia wykryto w następujących dziedzinach:

  • Struktura korporacyjna i organizacja: braki w systemach kontroli wewnętrznej, niedobory kadrowe i brak koordynacji w obrębie grupy.
  • Role i obowiązki organu zarządzającego: niedociągnięcia w delegowaniu uprawnień, słabe wdrożenie strategii i zasad zarządzania.
  • Jednostki odpowiadające za kontrolę wewnętrzną, w tym zgodność, zarządzanie ryzykiem i audyt wewnętrzny: poważne uchybienia dotyczące statusu, zasobów i zakresu działalności wszystkich jednostek kontroli wewnętrznej.

Ryzyko operacyjne

Większość poważnych uchybień dotyczyła pomiaru ryzyka operacyjnego (niedociągnięcia w zbieraniu danych na temat tego ryzyka, nieadekwatne plany reagowania na incydenty operacyjne) oraz zakresu zarządzania ryzykiem i identyfikacji ryzyka (niepełne pokrycie i definicje istotnych ryzyk operacyjnych, niespójne stosowanie mierników w obrębie podmiotów prawnych z tej samej grupy).

Ryzyko informatyczne

Większość ważnych wykrytych uchybień była związana z zarządzaniem operacjami informatycznymi (nieodpowiednie procesy reagowania na incydenty, brak kompleksowych i dokładnych wykazów zasobów); zarządzaniem prawami dostępu (nieskuteczne procedury ponownej certyfikacji, niewystarczający rozdział obowiązków); zarządzaniem jakością danych (słabość procesów operacyjnych związanych z weryfikacją danych wprowadzanych ręcznie) oraz zarządzaniem bezpieczeństwem informatycznym (spóźnione i nieodpowiednie środki wykrywania zagrożeń i łagodzenia ich skutków).

Ryzyko kapitałowe

Ustalenia dotyczące kapitału regulacyjnego (filar 1) wiązały się z niedociągnięciami w zakresie przypisywania ekspozycjom odpowiedniej wagi ryzyka, co prowadziło do niedoszacowania aktywów ważonych ryzykiem (zwłaszcza w odniesieniu do ryzyka kredytowego, w wyniku niewłaściwej alokacji do klas ekspozycji oraz niewykrycia finansowania nieruchomości spekulacyjnych).

Najpoważniejsze problemy wykryte podczas kontroli procesów ICAAP dotyczyły niedostatecznie rozwiniętych zasad prowadzenia testów warunków skrajnych (pominięcie niektórych istotnych ryzyk i brak testów odwrotnych), kwantyfikacji słabych punktów (przede wszystkim przy modelowaniu ryzyka kredytowego) oraz istotnych braków we włączaniu procedur ICAAP do ram zarządzania.

Ryzyko stopy procentowej dotyczące portfela bankowego

Poważne stwierdzone niedociągnięcia w zakresie IRRBB były związane głównie z pomiarem ryzyka i zarządzaniem ryzykiem, w szczególności z niewystarczającymi danymi do modelowania depozytów bezterminowych i brakiem regularnej weryfikacji modeli IRRBB.

Ryzyko płynnościowe

Większość ustaleń dotyczących ryzyka płynnościowego odnosiła się do pomiaru ryzyka i testów warunków skrajnych. Najpowszechniejsze problemy to nieodpowiednie modelowanie ryzyka, słabości w szacowaniu przebiegu zapadania produktów finansowych, błędy przy wyliczaniu wskaźnika pokrycia wypływów netto i używanie scenariuszy niewspółmiernych do złożoności instytucji.

Modele biznesowe i rentowność

Najważniejsze stwierdzone uchybienia dotyczyły analizy rzeczywistej rentowności (niewystarczająca analiza głównych czynników rentowności i linii biznesowych, niedostatki narzędzi wyceny pod względem ujęcia wszystkich kosztów i ryzyk) oraz analizy projekcji finansowych (nadmiernie optymistyczne scenariusze i prognozy finansowe, niewystarczająca analiza nowych uwarunkowań w zakresie regulacji, rachunkowości i konkurencji oraz niepełne uwzględnienie ich w strategiach biznesowych na kolejne okresy).

Ryzyko rynkowe

Najpoważniejsze stwierdzone uchybienia dotyczyły pomiaru ryzyka, z punktu widzenia rachunkowego i ostrożnościowego, zwłaszcza zaś – szacowania wartości godziwej. Chodzi o nieodpowiednie zasady przypisywania aktywów do poziomów, co przekłada się na ich niepoprawną klasyfikację, niewystarczający kapitał rezerwowy z aktualizacji wyceny do wartości godziwej oraz niewłaściwe dodatkowe korekty wyceny.

1.7. Ukierunkowany przegląd modeli wewnętrznych (TRIM)

TRIM (ang. targeted review of internal models) to wieloletni projekt prowadzony w ścisłej współpracy z właściwymi organami krajowymi. Rozpoczął się w 2020 na podstawie prac analitycznych przeprowadzonych w 2020. Jego celem jest zmniejszenie nieuzasadnionych rozbieżności między aktywami ważonymi ryzykiem w różnych bankach oraz ocena adekwatności i odpowiedniości modeli wewnętrznych. Ogólnie rzecz biorąc, przyczynia się on do wyrównywania warunków działania, gdyż poprawia spójność praktyk nadzorczych, które skupiają się na poprawnym i jednolitym wdrożeniu wymogów regulacyjnych dotyczących modeli wewnętrznych. W ten sposób uzupełnia środki wskazane w Bazylei III.

TRIM to największy do tej pory projekt Nadzoru Bankowego EBC i przełomowa inicjatywa związana z dążeniem do harmonizacji w dziedzinie kontroli modeli wewnętrznych. W 2020, na półmetku fazy wykonawczej, odnotowano już znaczne postępy w realizacji wyznaczonych celów.

Największym osiągnięciem było zdefiniowanie i stworzenie jednolitych praktyk w zakresie kontroli modeli wewnętrznych używanych przez instytucje istotne. Jest to niezbędne do zapewnienia równych warunków działania w obrębie SSM. Dzięki temu projektowi właściwe organy krajowe jednakowo interpretują europejskie regulacje dotyczące modeli wewnętrznych, co ma odzwierciedlenie w przewodniku EBC po modelach wewnętrznych i wspólnych zasadach metodologicznych, jakie mają być stosowane podczas kontroli na miejscu prowadzonych w ramach TRIM. Będzie to miało korzystny wpływ na kontrolę modeli wewnętrznych jeszcze długo po zakończeniu projektu, którego horyzont czasowy jest ograniczony.

Dlatego też przewodnik EBC po modelach wewnętrznych ma być dokumentem dynamicznym, który z biegiem czasu będzie poprawiany i aktualizowany. Ważnym osiągnięciem było opublikowanie w 2020, po zakończeniu dwóch rund konsultacji publicznych, uaktualnionej wersji [14] przewodnika. Uwzględnia ona opinie zebrane od instytucji w ramach TRIM, doświadczenie zdobyte podczas kontroli na miejscu i bieżące zmiany przepisów.

W kwestii harmonizacji praktyk nadzorczych drugim ważnym osiągnięciem projektu TRIM jest przejrzyste przedstawienie typowych niedociągnięć zaobserwowanych w modelach wewnętrznych instytucji istotnych. Ponieważ ukończono już 60% z około 200 kontroli na miejscu w ramach TRIM przewidzianych na lata 2020–2020, można było przeprowadzić przekrojowe analizy i porównania instytucji w systematyczny sposób, dzięki czemu uzyskano ogląd najistotniejszych i najczęstszych niedociągnięć występujących powszechnie w zbadanych instytucjach. Zapewniło to spójność ocen nadzorczych [15] .

Trzecim ważnym osiągnięciem tego projektu są decyzje nadzorcze podjęte w wyniku kontroli TRIM na miejscu, które pomagają zmusić banki do ulepszenia modeli i naprawy wykrytych niedociągnięć. Osiąga się to dzięki systematycznemu i spójnemu stosowaniu środków nadzorczych, aby skompensować potencjalne niedoszacowanie ryzyka. Dzięki tym działaniom TRIM przyczynia się do zmniejszenia rozbieżności między aktywami ważonymi ryzykiem w modelach wewnętrznych banków.

Do osiągnięcia celów TRIM potrzebne są znaczne zasoby nadzorcze. Aby nie zakłócać normalnej obsługi modeli, ich istotne zmiany i wstępne zatwierdzanie w dalszym ciągu oceniano na miejscu, jako uzupełnienie kontroli TRIM, a czasem równolegle z nimi. W 2020 oprócz 59 kontroli na miejscu uruchomionych w ramach TRIM rozpoczęto 85 kontroli modeli wewnętrznych w instytucjach istotnych (z tego 55 przeprowadzono na miejscu) [16] . W tym roku wydano łącznie 121 decyzji nadzorczych dotyczących kontroli modeli wewnętrznych [17] .

Prace w ramach projektu TRIM, a także regularna kontrola istotnych zmian modeli i rozpatrywanie wniosków o wstępne zatwierdzenie modeli będą kontynuowane w 2020. Etap TRIM prowadzony na miejscu powinien zostać zamknięty w drugiej połowie 2020, tak by cały projekt mógł się zakończyć w pierwszych miesiącach 2020.

1.8. Nadzór pośredni nad instytucjami mniej istotnymi

Rozporządzenie ustanawiające jednolity mechanizm nadzorczy [18] (rozporządzenie SSM) czyni EBC odpowiedzialnym za efektywne i spójne funkcjonowanie jednolitego mechanizmu nadzorczego, a więc powierza mu funkcję zwierzchnią w odniesieniu do nadzoru nad instytucjami mniej istotnymi, za który w pierwszym rzędzie odpowiadają właściwe organy krajowe. Nadrzędnym celem tej funkcji jest zapewnienie konsekwentnego stosowania wysokich standardów nadzoru w całej strefie euro. W związku z tym Nadzór Bankowy EBC blisko współpracuje z właściwymi organami krajowymi nad opracowaniem zasad operacyjnych kontroli zwierzchniej nad instytucjami mniej istotnymi.

Wspólne standardy nadzoru i polityka nadzorcza

EBC przez wszystkie lata współpracował z właściwymi organami krajowymi nad określeniem wspólnych standardów nadzoru nad instytucjami mniej istotnymi. Standardy te pozostają jednym z głównych narzędzi upowszechniania praktyk nadzorczych zapewniających spójność i wysoką jakość nadzoru nad takimi instytucjami.

W 2020 kontynuowano prace nad zwiększeniem spójności praktyk i procedur nadzorczych dotyczących instytucji mniej istotnych

W ciągu roku dopracowano istniejące standardy [19] i sfinalizowano nowe. Ponadto podjęto inicjatywy mające na celu wymianę najlepszych praktyk i upowszechnianie spójnego stosowania standardów w obszarach, którymi zajmuje się nadzór. W szczególności zorganizowano kilka warsztatów z właściwymi organami krajowymi w celu rozpoznania ich najlepszych praktyk w zakresie kontroli zarządzania wewnętrznego w instytucjach mniej istotnych, doświadczeń ze stosowania nowych wytycznych dotyczących komunikacji pomiędzy właściwymi organami nadzorującymi instytucje kredytowe a biegłymi rewidentami i firmami audytorskimi w sprawie przeprowadzania ustawowych badań instytucji kredytowych [20] oraz doświadczeń związanych z zarządzaniem kryzysowym. Jeśli chodzi o zarządzanie kryzysowe, ukończono trzy nowe wspólne standardy nadzoru [21] .

W marcu 2020 – po konsultacjach publicznych zakończonych jesienią 2020 –opublikowano ostateczną wersję instrukcji oceny wniosków o licencję składanych przez instytucje kredytowe z branży fintech. Teraz w stosownych przypadkach stosuje się ją podczas wydawania nowych licencji. Ponadto poczyniono dalsze postępy w ocenie skutków rozwoju technologii finansowych dla nadzoru bankowego.

Aby zapewnić skuteczne wdrożenie wspólnych standardów nadzoru dotyczących banków samochodowych, podjęto – przy ściślejszej współpracy zajmujących się takimi bankami nadzorców z EBC i właściwych organów krajowych – inicjatywy mające zachęcać do dzielenia się informacjami i prowadzenia analiz porównawczych. Ponadto kontynuowano dialog z tym sektorem w formie warsztatów. W 2020 skupiał się on na planowaniu działań naprawczych, cyfryzacji i innych tendencjach strukturalnych w branży motoryzacyjnej, które z czasem prawdopodobnie wpłyną na działalność banków samochodowych.

Nadal też prowadzono, w bliskiej współpracy z właściwymi organami krajowymi, przegląd tematyczny dotyczący MSSF 9, aby zapewnić spójne wdrożenie tego standardu we wszystkich bankach ze strefy euro. Między innymi podjęto kilka inicjatyw, by wesprzeć nadzorców w ocenie poziomu gotowości instytucji mniej istotnych do jego stosowania.

Po zakończeniu przez MFW programu oceny sektora finansowego (ang. Financial Sector Assessment Program, FSAP) dla strefy euro [22] , który koncentrował się na instytucjach istotnych, Nadzór Bankowy EBC aktywnie uczestniczył w ocenie nadzoru nad instytucjami mniej istotnymi na potrzeby krajowych programów FSAP w niektórych państwach strefy euro [23] . Jego wkład skupiał się na zwierzchniej funkcji kontrolnej EBC w odniesieniu do nadzoru nad instytucjami mniej istotnymi oraz objaśnieniu roli EBC i jego współpracy z właściwymi organami krajowymi.

Metodologia SREP dla instytucji mniej istotnych

W 2020 właściwe organy krajowe po raz pierwszy zastosowały wspólną, jednolitą metodologię prowadzenia SREP w instytucjach mniej istotnych. W styczniu 2020 Rada ds. Nadzoru zatwierdziła pierwszą wersję metodologii SREP dla tego typu instytucji, nad którą od 2020 roku pracowali wspólnie eksperci z właściwych organów krajowych i EBC. Jest ona wdrażana etapami, aby zapewnić płynne przejście z metodologii krajowych na wspólną w ciągu trzech lat: właściwe organy krajowe zgodziły się zastosować wspólną metodologię SREP w 2020 przynajmniej do instytucji mniej istotnych o wysokim priorytecie, a do 2020 – do wszystkich takich instytucji.

Metodologia ta opiera się na wytycznych SREP opracowanych przez EUNB i stanowi rozwinięcie podejścia stosowanego przez EBC do instytucji istotnych oraz istniejących metodologii krajowych. Uwzględnia zasady elastyczności i proporcjonalności, dzięki czemu umożliwia właściwym organom krajowym dostosowanie intensywności i częstotliwości działań nadzorczych do ryzykowności banku i jego potencjalnego wpływu na system finansowy. Podejście proporcjonalne polega na różnicowaniu częstotliwości i stopnia szczegółowości podczas oceny poziomów ryzyka i mechanizmów jego kontroli lub sprawdzania, jak banki oceniają swoje zapotrzebowanie na kapitał wewnętrzny i płynność w normalnej sytuacji i podczas napięć. Elastyczność pozwala właściwym organom krajowym uwzględniać specyfikę krajową (np. standardy rachunkowości czy regulacje) i realizować proces decyzyjny związany z przeglądami SREP. Metodologia SREP dla instytucji mniej istotnych jest regularnie aktualizowana i będzie się nadal rozwijać.

EBC opublikował podsumowanie tej metodologii na stronie internetowej poświęconej nadzorowi bankowemu, aby zwiększyć przejrzystość rynku i przedstawić bankom oczekiwania nadzorcze. Podsumowanie to koncentruje się na ogólnych aspektach metodologii oraz kwestiach, które są szczególnie ważne dla instytucji mniej istotnych, np. zasadzie proporcjonalności. EBC regularnie uczestniczy też w spotkaniach z europejskimi stowarzyszeniami bankowymi, podczas których wymienia z nimi poglądy na temat metodologii SREP dla instytucji mniej istotnych.

Współpraca dotycząca poszczególnych instytucji mniej istotnych

Efektywna współpraca między EBC a właściwymi organami krajowymi jest niezwykle ważna dla spójności i wysokiej jakości nadzoru nad instytucjami mniej istotnymi. W 2020 rozwijano ją w trzech ogólnych dziedzinach: (a) współpracy na wyższych szczeblach i na poziomie technicznym, (b) kontroli zwierzchniej nad instytucjami mniej istotnymi oraz (c) analiz sektorowych i tematycznych.

Współpraca na wyższych szczeblach i na poziomie technicznym: na wyższych szczeblach istnieje program regularnej wymiany poglądów (w formie spotkań i telefonicznie) między EBC a właściwymi organami krajowymi. Współpraca na poziomie technicznym dotyczyła poszczególnych instytucji mniej istotnych i praktyk nadzorczych. W tym zakresie ważną rolę w upowszechnianiu wymiany informacji i najlepszych praktyk nadzorczych wśród właściwych organów krajowych odgrywały komórki EBC zajmujące się poszczególnymi państwami (ang. country desks) [24] .

Kontrola zwierzchnia nad instytucjami mniej istotnymi: zgodnie z podejściem przyjętym w poprzednich latach i zasadą proporcjonalności instytucje mniej istotne były monitorowane na podstawie ich hierarchizacji wg priorytetu [25] . Współpraca między EBC a krajowymi organami nadzoru koncentrowała się na regularnym monitorowaniu instytucji mniej istotnych o wysokim priorytecie i na instytucjach mniej istotnych z konkretnymi problemami nadzorczymi, zwłaszcza z pogorszającą się sytuacją finansową. W przypadkach gdy decyzje dotyczące zezwoleń (np. udzielenia licencji lub zatwierdzenia transakcji nabycia znacznego pakietu akcji) zawierały postanowienia dodatkowe [26] , które wymagały dalszych działań nadzorczych, EBC i odpowiedni właściwy organ krajowy współpracowały także, by dopilnować wykonania tych postanowień. Ponadto w 2020 po raz pierwszy w pełni wdrożono również wytyczne w sprawie powiadomień [27] . Przedstawiając swój punkt widzenia na temat powiadomień, EBC brał pod uwagę ogólny kontekst bieżącej współpracy z właściwymi organami krajowymi, przede wszystkim w zakresie wymiany informacji dotyczących poszczególnych instytucji mniej istotnych i podejścia nadzorczego przyjętego przez odpowiedni właściwy organ krajowy.

Analizy sektorowe i tematyczne: ich prowadzenie także przyczynia się do wysokiej jakości kontroli zwierzchniej nad nadzorem nad instytucjami mniej istotnymi. Biorąc pod uwagę, jak ważne w niektórych państwach są sektory spółdzielcze, EBC i odpowiednie właściwe organy krajowe przez ostatnie dwa lata wspólnie badały te sektory w dwóch krajach. W jednym kraju powołano grupę kooperacyjną z zadaniem monitorowania reformy sektora spółdzielczego (złożoną z przedstawicieli EBC i odpowiednich właściwych organów krajowych) dla zapewnienia jej spójnego wdrożenia. W odniesieniu do systemów ochrony instytucjonalnej (ang. institutional protection scheme, IPS) po raz trzeci przeprowadzono coroczną obserwację „hybrydowych” systemów IPS [28] w krajach, w których istnieją takie systemy. Udzielono wsparcia właściwym organom krajowym w krajach, w których banki wnioskowały (lub rozważały złożenie wniosku) o zatwierdzenie systemu IPS. Ponadto, aby porównać podejście właściwych organów krajowych do wymogów SREP oraz zapewnić spójność wyników nadzoru, w 2020 przeprowadzono w instytucjach mniej istotnych o wysokim priorytecie analizę porównawczą wymogów w ramach filaru II. Wreszcie, EBC i odpowiednie właściwe organy krajowe rozpoczęły roczną analizę sektorową infrastruktur rynku finansowego posiadających licencję bankową.

1.9. Zadania makroostrożnościowe

Jeśli chodzi o politykę makroostrożnościową w strefie euro, w 2020 EBC nadal utrzymywał aktywne kontakty z organami krajowymi, co wchodzi w zakres jego zadań określonych w art. 5 rozporządzenia SSM. W wyznaczonym zakresie polityki makroostrożnościowej EBC może (a) nakładać wyższe, niż określiły organy krajowe, wymogi dotyczące buforów kapitałowych oraz (b) stosować bardziej rygorystyczne środki dla przeciwdziałania ryzyku systemowemu lub makroostrożnościowemu. Członkowie Rady Prezesów i Rady ds. Nadzoru wymieniają poglądy na temat podejścia do kwestii mikro- i makroostrożnościowych w różnych krajach SSM podczas spotkań Forum Makroostrożnościowego [29] . Dzięki temu działania w obu tych obszarach skutecznie się nawzajem uzupełniają.

W 2020 organy krajowe przekazały ponad 100 powiadomień z zakresu polityki makroostrożnościowej

W 2020 EBC otrzymał od organów krajowych ponad 100 powiadomień z zakresu polityki makroostrożnościowej. Większość z nich dotyczyła kwartalnych decyzji w sprawie antycyklicznego bufora kapitałowego oraz identyfikacji i traktowania kapitałowego globalnych instytucji o znaczeniu systemowym i innych instytucji o znaczeniu systemowym. EBC otrzymał także powiadomienia dotyczące innych środków, na przykład wprowadzonych na mocy art. 458 rozporządzenia CRR, buforów na ryzyko systemowe oraz wzajemności w stosowaniu środków makroostrożnościowych między państwami członkowskimi.

Stosując metodologię Komitetu Bazylejskiego, EBC i organy krajowe uznały osiem instytucji za globalne instytucje o znaczeniu systemowym [30] , które są zobowiązane do utrzymywania dodatkowego bufora kapitałowego wynoszącego od 1,0% do 2,0% w 2020. EBC otrzymał także powiadomienia o wskaźnikach bufora kapitałowego dla 107 innych instytucji o znaczeniu systemowym. Wskaźniki te były zgodne z metodologią opartą na dolnych limitach buforów kapitałowych dla takich instytucji, którą EBC stosuje od 2020 [31] . Obecnie trwa przegląd tej metodologii.

EBC uczestniczył również w pracach ERRS, która odpowiada za zwierzchni nadzór makroostrożnościowy nad unijnym systemem finansowym. Wspólne zespoły nadzorcze wykorzystują informacje otrzymane od ERRS, a także inne analizy makroostrożnościowe opracowane przez EBC, aby zapewnić uwzględnienie wszystkich istotnych ryzyk. Z kolei ERRS i inne organy makroostrożnościowe wykorzystują informacje od wspólnych zespołów nadzorczych, aby zagwarantować ujęcie w ogólnosystemowych analizach ryzyka informacji o poszczególnych instytucjach oraz określić możliwe środki redukcji ryzyka.

2. Wkład w unijne ramy zarządzania kryzysowego oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji

2.1. Przypadki kryzysowe w 2020

2.1.1. Uznanie ABLV Banku AS za będący na progu upadłości lub zagrożony upadłością

ABLV Bank AS i jego spółka zależna zostały 23 lutego 2020 uznane za będące na progu upadłości lub zagrożone upadłością

Zgodnie z unijnymi ramami zarządzania kryzysowego EBC może po konsultacji z SRB stwierdzić, że bank znajduje się na progu upadłości lub jest zagrożony upadłością (ang. failing or likely to fail, FOLTF) [32] . W dniu 23 lutego 2020 Nadzór Bankowy EBC uznał łotewską instytucję istotną ABLV Bank AS za będącą na progu upadłości lub zagrożoną upadłością w świetle art. 18 ust. 4 lit. c) rozporządzenia w sprawie jednolitego mechanizmu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji (rozporządzenie SRMR), ponieważ było prawdopodobne, że w bliskiej przyszłości utraci ona zdolność do spłaty swoich długów lub innych zobowiązań w terminie ich wymagalności. EBC uznał także, że na progu upadłości lub zagrożony upadłością jest ABLV Bank, S.A., luksemburska spółka zależna ABLV Banku AS.

Wydarzenia prowadzące do nadania statusu FOLTF

Po odpływie płynności wywołanym przez wszczęte w USA postępowanie w sprawie prania pieniędzy na bank nałożono moratorium

W dniu 13 lutego 2020 agencja Departamentu Skarbu Stanów Zjednoczonych FinCEN (Financial Crimes Enforcement Network) wystąpiła o zastosowanie środka polegającego na uznaniu ABLV Banku, zgodnie z art. 311 amerykańskiej ustawy PATRIOT Act, za podmiot budzący poważne zastrzeżenia w związku z praniem pieniędzy. Doprowadziło to do gwałtowanego wycofywania depozytów oraz utraty dostępu do finansowania w dolarach amerykańskich, co oznaczało, że bank utracił zdolność do dokonywania płatności w tej walucie. W dniu 19 lutego 2020 łotewska Komisja ds. Rynków Finansowych i Kapitałowych (Finanšu un kapitāla tirgus komisija, FKTK) na polecenie Nadzoru Bankowego EBC nałożyła na ABLV Bank AS moratorium [33] . Dotyczyło ono zakazu dokonywania przez ten bank jakichkolwiek płatności z tytułu swoich zobowiązań finansowych. Jego nałożenie uznano za konieczne, być dać bankowi czas na uporanie się z sytuacją płynnościową. Tego samego dnia zawieszenie płatności nakazano także ABLV Bankowi, S.A.

Z uwagi na pilność sytuacji procedurę wydania oceny FOLTF przeprowadzono w ciągu dwóch dni

ABLV Bank AS i jego spółka zależna ABLV Bank, S.A. nie miały wystarczających środków, by przetrzymać odpływ depozytów, do jakiego prawdopodobnie doszłoby w razie uchylenia moratorium. Dlatego 22 lutego 2020 Rada ds. Nadzoru postanowiła uruchomić procedurę FOLTF i rozpoczęła formalne konsultacje z SRB. Następnie Rada ds. Nadzoru i Rada Prezesów EBC przyjęły oceny FOLTF dotyczące ABLV Banku AS i ABLV Banku, S.A. W dniu 23 lutego oceny te zostały przekazane do SRB i Komisji Europejskiej, zgodnie z art. 18 rozporządzenia SRMR. Nadzór Bankowy EBC powiadomił również o swoich decyzjach stosowne organy, zgodnie z art. 81 dyrektywy BRRD i dyrektywą CRD IV.

Współpraca i wymiana informacji z SRB

Bliska współpraca między Nadzorem Bankowym EBC a SRB pomogła w skutecznym zarządzaniu sytuacją kryzysową

Natychmiast po otrzymaniu informacji o środku planowanym przez FinCEN Nadzór Bankowy EBC powiadomił o tym SRB. Pogarszającą się sytuację płynnościową banków omawiano szczegółowo z przedstawicielami SRB na spotkaniach dotyczących zarządzania kryzysowego zorganizowanych przez EBC. SRB była także zapraszana do udziału – w charakterze obserwatora – w odpowiednich posiedzeniach Rady ds. Nadzoru EBC. Ponadto przedstawiciel EBC uczestniczył we wszystkich sesjach wykonawczych SRB dotyczących tej sprawy, w tym w posiedzeniu, na którym SRB zdecydowała nie przystępować do restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji.

Działania po wydaniu oceny FOLTF

Po decyzji SRB o niewszczynaniu postępowania restrukturyzacyjno-likwidacyjnego ABLV Bank AS wystąpił o samolikwidację

W dniu 24 lutego 2020 SRB postanowiła nie wszczynać restrukturyzacji i uporządkowanej ABLV Banku AS i ABLV Banku, S.A. Uznała, że zostały wprawdzie spełnione warunki uruchomienia tej procedury wymienione w art. 18 ust. 1 lit. a) i b) rozporządzenia SRMR, ale nie jest spełniony warunek dotyczący interesu publicznego określony w art. 18 ust. 1 lit. c). Równolegle łotewska FKTK i luksemburska Komisja ds. Nadzoru nad Sektorem Finansowym (Commission de Surveillance du Secteur Financier, CSSF), jako wyznaczone organy na mocy dyrektywy 2020/49/UE [34] , stwierdziły, że zabezpieczone depozyty – odpowiednio – ABLV Banku AS i ABLV Banku, S.A. stały się niedostępne [35] . Następnie ABLV Bank AS wystąpił o dobrowolną samolikwidację na podstawie łotewskiej ustawy o instytucjach kredytowych. W lipcu 2020 na wniosek FKTK, która nadal nadzoruje proces samolikwidacji, Nadzór Bankowy EBC cofnął licencję ABLV Bankowi AS. W przypadku ABLV Banku, S.A. sąd właściwy w Luksemburgu zdecydował, że nie zostały spełnione warunki rozpoczęcia krajowego postępowania w sprawie niewypłacalności. Następnie na mocy prawa krajowego nakazał bankowi zawieszenie płatności i wyznaczył dwóch zewnętrznych administratorów do sprawowania kontroli nad zarządzaniem jego aktywami [36] .

Przypadek ABLV świadczy o zasadności ujednolicenia dyrektyw BRRD/SRMR i krajowych przepisów o niewypłacalności, a także o potrzebie ściślejszej współpracy między organami odpowiedzialnymi za przeciwdziałanie praniu pieniędzy

Najważniejsze wnioski

Przypadek ABLV uwypuklił potencjalną rozbieżność między unijnymi ramami zarządzania kryzysowego a krajowymi przepisami o niewypłacalności. Według BRRD/SRMR wystarczającą przesłanką do uznania banku za FOLTF jest nie tylko faktyczny brak płynności, lecz także prawdopodobieństwo jego wystąpienia w niedalekiej przyszłości. Natomiast według przepisów krajowych wszczęcie procedury w sprawie niewypłacalności wymaga zwykle faktycznego wystąpienia braku płynności. W związku z tym Nadzór Bankowy EBC zachęcał do zmiany unijnych ram prawnych – i poparł taką zmianę – aby zapewnić automatyczne uruchomienie krajowych procedur likwidacyjnych, gdy bank zostanie uznany za FOLTF, a SRB zdecyduje, że nie zostało spełnione kryterium interesu publicznego warunkujące przeprowadzenie restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji.

Jeśli chodzi o przeciwdziałanie praniu pieniędzy (ang. anti-money laundering, AML), należy podkreślić, że egzekwowanie krajowych przepisów w tej dziedzinie należy do kompetencji odpowiednich organów krajowych. Niemniej SSM – w granicach swoich kompetencji i dostępnych informacji – bierze pod uwagę kwestie związane z praniem pieniędzy. Uwzględnia je na przykład w ocenie SREP, jako że poważne naruszenie przez bank wymagań dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu (ang. combating the financing of terrorism, CFT) może w ostatecznym rozrachunku zagrozić jego zdolności do efektywnego działania. Kluczową rolę w tym zakresie odgrywa wymiana informacji między odpowiednimi organami (zob. ramka 2).

2.1.2. Komunikacja na temat przypadków FOLTF

Zasadniczym elementem zarządzania sytuacją kryzysową jest komunikacja. Informowanie, że odpowiedzialne organy zajmują się tą sytuacją, może złagodzić reakcje rynku i w ten sposób zmniejszyć ryzyko rozprzestrzenienia się kryzysu. Kiedy bank znajdzie się na progu upadłości lub będzie nią zagrożony, należy nie tylko znaleźć rozwiązanie tej sytuacji, lecz także skutecznie powiadomić o nim opinię publiczną.

Wysłanie jasnego i wyczerpującego komunikatu wymaga koordynacji między zaangażowanymi organami.

W przypadku ABLV Banku przy działaniach informacyjnych ściśle współpracowały EBC, SRB i FKTK. Najpierw – w niedzielę, 18 lutego 2020 – Nadzór Bankowy EBC ogłosił nałożenie moratorium [37] . Sześć dni później – w sobotę, 24 lutego – po tym, jak EBC podjął decyzję o uznaniu ABLV Banku AS i ABLV Banku, S.A. za znajdujące się na progu upadłości lub zagrożone upadłością, SRB ogłosiła swoją decyzję, że ich restrukturyzacja i uporządkowana likwidacja nie leży w interesie publicznym [38] . Niedługo potem zostały wydane zsynchronizowane oświadczenia Nadzoru Bankowego EBC [39] i FKTK o nadaniu przez EBC statusu FOLTF. Z kolei FKTK i CSSF wydały zawiadomienia o swoich decyzjach w sprawie niedostępności depozytów [40] .

Po uznaniu przedmiotowych banków za znajdujące się na progu upadłości lub zagrożone upadłością EBC otrzymał pytania w sprawie ABLV Banku od jednego z posłów do Parlamentu Europejskiego oraz od przewodniczącego niemieckiego Bundestagu. Odpowiedział na te pytania zgodnie z odpowiednimi zasadami poufności i opublikował swoje odpowiedzi na swojej stronie internetowej poświęconej nadzorowi bankowemu [41] .

Publikacja jawnej wersji ocen upadłościowych

Oceny upadłościowe podlegają wymogom tajemnicy zawodowej i zasadom poufności, które mają zastosowanie do wszystkich decyzji podejmowanych przez EBC w roli nadzorcy.

Mając na uwadze wymogi przejrzystości i odpowiedzialności demokratycznej oraz szeroko pojęty interes publiczny, EBC zamieścił na swojej stronie internetowej poświęconej nadzorowi bankowemu jawne wersje ocen upadłościowych dotyczących ABLV Banku AS i ABLV Banku, S.A., podobnie jak w poprzednich takich przypadkach. Zgodnie z wymogami tajemnicy zawodowej nie ujawniono informacji poufnych. Nadzór Bankowy EBC opublikował te oceny wkrótce po tym, jak SRB upubliczniła jawne wersje swoich decyzji restrukturyzacjo-likwidacyjnych. Publikacja jawnych ocen upadłościowych stanowi wyjątek od ogólnej polityki komunikacyjnej EBC, która zgodnie z wymogami prawa nie przewiduje upubliczniania indywidualnych decyzji i ocen nadzorczych, które są chronione zasadami tajemnicy zawodowej.

Ramka 2
Rola EBC w zwalczaniu prania pieniędzy

Podczas opracowywania ram prawnych SSM prawodawcy unijni postanowili, że odpowiedzialność za zwalczanie prania pieniędzy i finansowania terroryzmu pozostanie na szczeblu krajowym. Do kompetencji krajowych organów odpowiedzialnych za przeciwdziałanie praniu pieniędzy należy także badanie przypadków naruszenia przepisów AML przez instytucje kredytowe.

Dla EBC ważne jest jednak uwzględnianie wyników nadzoru AML/CFT podczas wykonywania zadań nadzorczych na mocy art. 127 ust. 6 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej i rozporządzenia SSM [42] . Zagrożenia związane z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu są zwłaszcza istotne dla nadzoru ostrożnościowego prowadzonego przez EBC na potrzeby oceny transakcji nabycia znacznych pakietów akcji w nadzorowanych podmiotach (w tym procedury udzielania zezwoleń instytucjom kredytowym), oceny kompetencji i reputacji obecnych i potencjalnych członków organów zarządzających nadzorowanych podmiotów oraz sprawowania bieżącego nadzoru. Poważne naruszenia przepisów AML/CFT są oznaką słabego zarządzania i słabej kontroli wewnętrznej. Mogą zaszkodzić reputacji instytucji kredytowej oraz doprowadzić do nałożenia na tę instytucję lub jej pracowników dotkliwych sankcji administracyjnych lub karnych. Rodzą zatem ryzyko dla zdolności nadzorowanych podmiotów do efektywnego działania. W ostatnich miesiącach podjęto na szczeblu europejskim kilka inicjatyw zmierzających do opracowania propozycji wzmocnienia współpracy między organami odpowiedzialnymi za zwalczanie prania pieniędzy a organami nadzoru ostrożnościowego oraz do skuteczniejszego ujęcia kwestii AML w nadzorze ostrożnościowym.

W piątej dyrektywie AML [43] , w szczególności jej art. 52a ust. 2, wprowadzono dwa nowe istotne elementy w odniesieniu do roli EBC w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy. Po pierwsze, przez zmianę art. 56 dyrektywy CRD IV umożliwiono EBC wymianę informacji poufnych z krajowymi organami nadzoru AML. Po drugie, nałożono na EBC obowiązek zawarcia – z pomocą Europejskich Urzędów Nadzoru – porozumienia w sprawie praktycznych sposobów zapewnienia płynniejszej wymiany informacji z wszystkimi właściwymi organami ds. AML sprawującymi nadzór nad instytucjami kredytowymi i finansowymi. EBC pracował nad tym porozumieniem z pomocą wspólnego komitetu Europejskich Urzędów Nadzoru ds. AML pod koordynacją EUNB. Podpisał je 10 stycznia 2020.

Oczekuje się, że rozszerzona wymiana informacji między EBC a unijnymi organami nadzoru AML korzystnie wpłynie na prowadzenie zarówno nadzoru ostrożnościowego, jak i nadzoru AML na szczeblu UE. Jako organ nadzoru bankowego EBC nie zajmuje się bezpośrednim nadzorem w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy, ale będzie korzystać z informacji udostępnianych przez krajowe organy AML.

Z poszanowaniem kompetencji w zakresie AML określonych w istniejących ramach prawnych Nadzór Bankowy EBC tworzy jednostkę ds. koordynacji AML, której funkcja ma być trojaka. Po pierwsze, będzie ona stanowić pojedynczy punkt kontaktowy do bezpośredniej wymiany informacji nt. zapobiegania praniu pieniędzy między EBC jako organem nadzoru ostrożnościowego a krajowymi organami AML. Po drugie, stworzy sieć ds. AML – pod swoim przewodnictwem – z udziałem wspólnych zespołów nadzorczych zajmujących się tymi bankami, których model biznesowy naraża je na ryzyko prania pieniędzy. Celem sieci będzie ściślejsze włączenie kwestii AML do nadzoru ostrożnościowego. Po trzecie, będzie stanowić centrum wiedzy specjalistycznej o kwestiach związanych z przeciwdziałaniem praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu istotnych dla SSM. Na tej podstawie nowa jednostka koordynująca ds. AML będzie pomagać w wypracowaniu stanowiska EBC wobec polityki w kwestii zapobiegania praniu pieniędzy. Będzie też współpracować z grupą zadaniową EBC ds. AML/CFT, w której są reprezentowane stosowne obszary funkcjonalne EBC.

2.2. Schemat zarządzania kryzysowego EBC

Schemat zarządzania kryzysowego EBC został w 2020 dopracowany z uwzględnieniem zaleceń Europejskiego Trybunału Obrachunkowego

Aby móc szybko i skutecznie reagować na sytuacje kryzysowe, EBC stworzył schemat zarządzania kryzysowego, czyli plan działania jednolitego mechanizmu nadzorczego w sytuacjach kryzysowych, który ma zapewnić odpowiedni przepływ informacji i właściwe procesy decyzyjne. Schemat ten obejmuje trzy etapy eskalacji działań zależnie od sytuacji danej instytucji kredytowej: (a) nasilenie monitorowania, (b) przygotowania do wczesnej interwencji oraz (c) przygotowania do potencjalnej oceny FOLTF. Na podstawie tego schematu EBC może podejmować indywidualnie zaprojektowane działania dla zaradzenia pogarszaniu się kondycji finansowej danej instytucji, stosując trzyetapowy proces eskalacji (opisany dalej).

W 2020 EBC jeszcze dopracował swój schemat zarządzania kryzysowego, kierując się zaleceniami Europejskiego Trybunału Obrachunkowego. Przewidziane w schemacie procedury eskalacji uzupełniono o szerszy zbiór wskaźników jakościowych i ilościowych, na podstawie których następuje przejście do następnego etapu. Wskaźniki te są zgodne z wytycznymi EUNB dotyczącymi wczesnej interwencji i FOLTF, czyli odnoszą się do kapitału i płynności oraz do istotnych zdarzeń. W przypadku wskaźników ilościowych określono konkretne wartości progowe, na podstawie których stwierdza się istotne pogorszenie kondycji finansowej instytucji. Wskaźniki te monitoruje centralnie Dział Zarządzania Kryzysowego w EBC. W schemacie uwzględniono zindywidualizowane wskaźniki i progi, np. określone w planach naprawy poszczególnych banków. Eskalacja może opierać się nie tylko na wskaźnikach, lecz także na ocenie eksperckiej wspólnych zespołów nadzorczych i Działu Zarządzania Kryzysowego.

Trzyetapowy proces eskalacji działań

Na każdym z trzech etapów procesu eskalacji podejmowane są określone działania mające zapewnić reakcję odpowiednią do sytuacji. W szczególności uważnie monitoruje się sytuację płynnościową instytucji, np. przez częste ocenianie zdolności do równoważenia wahań płynności oraz przepływów płynności. Aby sprawdzić, czy instytucje są przygotowane na potencjalne kryzysy, we wrześniu 2020 (podobnie jak w poprzednich latach) EBC przeprowadził symulacyjny test płynnościowy, polegający na przekazaniu danych za pomocą specjalnych formularzy do monitorowania płynności. Dział Zarządzania Kryzysowego w pionie nadzoru bankowego EBC opracowuje regularne sprawozdania dla wyższego kierownictwa, członków Rady ds. Nadzoru i SRB nt. instytucji objętych schematem zarządzania kryzysowego.

Etap pierwszy (nasilenie monitorowania) zostaje uruchomiony w razie pogorszenia się sytuacji finansowej danej instytucji kredytowej. Reakcja wspólnych zespołów nadzorczych polega na określeniu odpowiednich działań nadzorczych i intensywniejszej obserwacji tej instytucji (np. przez dalsze dogłębne analizy, zlecanie przeprowadzenia kontroli na miejscu lub wzmożone monitorowanie płynności). Jednocześnie nasila się współpraca i wymiana informacji między wspólnym zespołem nadzorczym a Działem Zarządzania Kryzysowego oraz między EBC, właściwym organem krajowym i SRB. Jeśli trzeba, do uzyskania minimalnego zestawu informacji o płynności wykorzystuje się formularz do monitorowania sytuacji płynnościowej.

Jeśli sytuacja finansowa nadal się pogarsza, trzeba rozważyć etap drugi, czyli przeprowadzenie oceny FOLTF (w rozumieniu art. 27 dyrektywy BRRD). W takim przypadku wspólny zespół nadzorczy w ścisłej współpracy z Działem Zarządzania Kryzysowego oceniają sytuację i proponują środki do zastosowania zgodnie z obowiązującymi przepisami krajowymi stanowiącymi transpozycję art. 27, 28 lub 29 dyrektywy BRRD. Jeśli dana instytucja jest obecna w państwie członkowskim spoza strefy euro lub w kraju trzecim, możliwość współdziałania odpowiednich nadzorców zapewniają kolegia organów nadzoru. Dział Zarządzania Kryzysowego informuje także pion polityki pieniężnej EBC, zgodnie z zasadą rozdziału funkcji i na podstawie decyzji Zarządu o wymianie informacji między pionami polityki pieniężnej i nadzoru w EBC.

Jeśli sytuacja finansowa instytucji pogarsza się jeszcze bardziej (etap trzeci), zostaje dla niej powołany zespół zarządzania kryzysowego, aby w sytuacji kryzysowej zapewnić pełną współpracę nadzorców, organów ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz pionów banku centralnego. W skład zespołu wchodzą członkowie wyższego kierownictwa EBC, odpowiedni członkowie Rady ds. Nadzoru reprezentujący właściwe organy krajowe, przewodniczący SRB i inne osoby powołane doraźnie. Zespół jest centralną jednostką koordynującą wymagane działania nadzorcze, planowanie awaryjne oraz monitorowanie postępów, skuteczności i sprawności zarządzania kryzysowego. Bieżące planowanie awaryjne może objąć przygotowania do oceny FOLTF. W razie uznania instytucji za będącą na progu upadłości lub zagrożoną upadłością powiadamia się o tym SRB oraz, bez zbędnej zwłoki, właściwy organ kraju przyjmującego i organ restrukturyzacjo-likwidacyjny, właściwe ministerstwa, banki centralne i system(y) gwarantowania depozytów, zgodnie z przepisami prawa.

W razie kryzysu systemowego może zostać powołana grupa obserwacyjna wysokiego szczebla, która będzie monitorować i identyfikować potencjalne problemy związane z płynnością i wypłacalnością mogące wystąpić jednocześnie w instytucjach istotnych i mniej istotnych.

Na wszystkich etapach planu działania w sytuacjach kryzysowych, stanowiącego schemat zarządzania kryzysowego, EBC współpracuje z SRB w sposób określony w odpowiednich przepisach prawa i umowach międzyinstytucjonalnych, w tym – protokole ustaleń między EBC a SRB. Na przykład Dział Zarządzania Kryzysowego we współpracy ze wspólnym zespołem nadzorczym informuje SRB o istotnym pogorszeniu się sytuacji finansowej nadzorowanego podmiotu lub grupy oraz prowadzi wymianę informacji i wiedzy z SRB. Ponadto SRB ma bezpośredni dostęp do odpowiednich danych dotyczących przedmiotowego banku przechowywanych w systemach informatycznych EBC.

Jeśli instytucja kredytowa zostanie uznana za znajdującą się na progu upadłości lub zagrożoną upadłością, zespół zarządzania kryzysowego z ramienia Nadzoru Bankowego ECB koordynuje wymianę informacji między SSM a SRB i krajowymi organami restrukturyzacyjno-likwidacyjnymi, a także przygotowanie działań następczych, np. zezwolenie na utworzenie banku pomostowego i cofnięcie licencji pozostałej części instytucji. Jeśli (po uznaniu instytucji za znajdującą się na progu upadłości lub zagrożoną upadłością) dochodzi do restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, głównymi decydentami są organy restrukturyzacyjno-likwidacyjne, tj. SRB i krajowe organy ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. EBC występuje wówczas w roli doradczej.

2.3. Stosunki z Jednolitą Radą ds. Restrukturyzacji i Uporządkowanej Likwidacji

W 2020 Nadzór Bankowy EBC kontynuował ścisłą współpracę z SRB

W 2020, podobnie jak w poprzednich latach, EBC i SRB w dalszym ciągu prowadziły ścisłą współpracę na wszystkich szczeblach. Przez cały rok przedstawiciel EBC uczestniczył w sesjach wykonawczych i plenarnych SRB. Z kolei Rada ds. Nadzoru zapraszała przewodniczącą SRB na istotne posiedzenia, aby umacniać współpracę i omawiać tematy interesujące obie strony. Nadzór Bankowy EBC ściśle współpracował z SRB także w strategicznych kwestiach istotnych dla obu organów.

Doskonała i rozszerzona współpraca odbywała się na szczeblu technicznym w odpowiednich komitetach oraz jednostkach międzywydziałowych Nadzoru Bankowego EBC i SRB. Wspólne zespoły nadzorcze i wewnętrzne zespoły ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji odpowiedzialne za poszczególne instytucje kredytowe pogłębiły współpracę nad różnymi zagadnieniami związanymi z planowaniem naprawy oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Zgodnie z protokołem ustaleń zespoły te ulepszyły także wymianę istotnych danych dotyczących konkretnych banków. W razie potrzeby prowadziły też wspólne warsztaty i spotkania z instytucjami istotnymi.

Nadzór Bankowy EBC konsultował z SRB plany naprawcze

Zgodnie z obowiązującymi przepisami Nadzór Bankowy EBC konsultował z SRB plany naprawcze złożone przez instytucje istotne, dla których EBC jest organem sprawującym nadzór skonsolidowany. Następnie uwzględniał opinię SRB przy ocenie tych planów i opracowaniu swojej odpowiedzi dla banków.

Nadzór Bankowy EBC był konsultowany w sprawie planów restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji

W 2020 także SRB konsultowała z Nadzorem Bankowym EBC plany restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji, w tym minimalne wymogi w zakresie funduszy własnych i zobowiązań kwalifikowanych (ang. minimum requirement for own funds and eligible liabilities, MREL) oraz ocenę możliwości przeprowadzenia restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w instytucjach istotnych. Nadzór Bankowy EBC oceniał te plany z punktu widzenia nadzoru i przekazywał SRB swoją opinię. Skupiał się z jednej strony na tym, jak plany te (w tym MREL i ocena możliwości przeprowadzenia restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji) mogą wpłynąć na instytucje istotne z punktu widzenia zdolności do kontynuacji działania, a z drugiej – na własnym podejściu nadzorczym.

Podobnie jak w poprzednich latach SRB zasięgnęła też opinii Nadzoru Bankowego EBC w sprawie obliczenia składek ex ante na rzecz jednolitego funduszu restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Nadzór Bankowy EBC sprawdził te wyliczenia pod kątem potencjalnego wpływu na zdolność instytucji istotnych do kontynuacji działania.

W 2020 Nadzór Bankowy EBC i SRB ukończyły przegląd swojego dwustronnego protokołu ustaleń, podpisanego w 2020, który określa zasady współpracy i wymiany informacji między SRB a Nadzorem Bankowym EBC zgodnie z rozporządzeniem SRM. Przegląd funkcjonowania i efektywności współpracy i wymiany informacji na mocy tego protokołu rozpoczął się jeszcze w 2020. Obie instytucje podsumowały doświadczenia z pierwszych dwóch lat jego stosowania i zajęły się praktycznymi trudnościami, jakie przy tym występowały. Koncentrowały się przede wszystkim na wymianie informacji, dążąc do ułatwienia rozszerzonej współpracy. Aby zapewnić przejrzystość wobec branży i opinii publicznej, SRB i Nadzór Bankowy EBC opublikowały ten protokół, wraz z załącznikiem o wymianie informacji, na swoich stronach internetowych [44] .

2.4. Prace nad planowaniem działań naprawczych

Opracowanie przez banki planów naprawczych ma zapewnić im odporność w okresach poważnych napięć finansowych. Przy ocenie tych planów EBC koncentruje się przede wszystkim na tym, czy są one gotowe do stosowania i mogą zostać skutecznie i szybko wprowadzone w życie. Solidne plany naprawcze mają podstawowe znaczenie dla skuteczności europejskich ram zarządzania kryzysowego.

W 2020 prace w tej dziedzinie skupiały się na przedstawianiu spojrzenia ogólnosystemowego, aby pomóc bankom w strefie euro w ulepszeniu swoich planów. W dniu 3 lipca 2020, po dokonaniu oceny trzech cykli planów naprawczych – od 2020 do 2020 – EBC przedstawił branży bankowej raport na ich temat. Wskazał w nim najlepsze praktyki w pięciu obszarach: (a) wariantów naprawy, (b) ogólnego potencjału naprawczego, (c) wskaźników naprawy, (d) schematów wdrożenia planów naprawy (ang. playbooks) oraz (e) ćwiczeń symulacyjnych (ang. dry runs).

Większość banków poczyniła wprawdzie postępy w opracowywaniu planów naprawy, ale wymagają one jeszcze pracy. Dotyczy to szczególnie rozpoznawania wykonalnych i wiarygodnych wariantów naprawy oraz opracowania zestawu wskaźników obejmujących najistotniejsze ryzyka i słabe punkty banków.

Dla nadzorców niezwykle ważne jest odpowiednie oszacowanie ogólnego potencjału naprawczego. Pozwala im to ocenić, czy wdrożenie wariantów naprawy wskazanych w planie naprawczym pozwoli bankowi wyjść z sytuacji kryzysowej. Przydaje się także organom restrukturyzacyjno-likwidacyjnym jako punkt wyjścia do planowania restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji oraz określenia celów w zakresie MREL. Jednak doświadczenie z poprzednich cykli oceny pokazało, że banki mają tendencję do zawyżania swojego ogólnego potencjału naprawczego. W raporcie EBC pokazano, jak należy go przedstawiać (np. uwzględnienie wariantów, które wzajemnie się wykluczają lub są od siebie wzajemnie zależne, bądź możliwość stosowania planu przy różnych rodzajach napięć i ograniczeń operacyjnych, gdyby jednocześnie wdrażać kilka wariantów). Podczas następnych cykli EBC będzie się skupiać na uzyskaniu od banków wiarygodnych szacunków ogólnego potencjału naprawczego oraz na zachęcaniu tych banków, w których wariantów naprawy jest niewiele, do jego wzmacniania.

Kolejną kwestią o podstawowym znaczeniu jest zdolność banku do szybkiego i skutecznego wdrożenia planu naprawczego w razie poważnych napięć. EBC wskazał dwie najlepsze praktyki mające pomóc bankom osiągnąć ten cel: schematy wdrożeniowe i ćwiczenia symulacyjne. Te pierwsze służą jako zwięzłe poradniki do wdrażania planu naprawy, które pozwalają bankom szybko wprowadzić go w życie podczas kryzysu. Drugie to ćwiczenia symulacyjne „na żywo”, które pomagają bankom przetestować główne elementy swoich planów naprawczych, przeszkolić pracowników w odpowiednim reagowaniu na sytuacje kryzysowe oraz zidentyfikować obszary wymagające poprawy.

2.5. Przypadki kryzysowe z udziałem instytucji mniej istotnych

W przypadku instytucji mniej istotnej zarządzanie sytuacją kryzysową wymaga intensywnej wymiany informacji i ścisłej koordynacji między odpowiednim właściwym organem krajowym jako bezpośrednim nadzorcą danej instytucji a EBC jako organem pełniącym kontrolę zwierzchnią i organem właściwym do podejmowania decyzji w sprawie wspólnych procedur. Potrzeba nasilenia współpracy pojawia się, gdy bank zbliża się do punktu utraty rentowności. Wówczas EBC i właściwy organ krajowy muszą wspólnie rozważyć jego likwidację lub restrukturyzację i uporządkowaną likwidację oraz przedyskutować cofnięcie zezwolenia, ocenę przejęcia lub zwiększenia znacznego pakietu akcji, bądź też udzielenie nowego zezwolenia (np. dla instytucji pomostowej).

Taka współpraca w dziedzinie zarządzania kryzysowego ma zapewnić właściwym organom krajowym i EBC wsparcie w ich zadaniach oraz zagwarantować dostępność informacji, kiedy trzeba szybko podjąć pilne decyzje. Zakres wymienianych informacji, działań i współpracy między EBC a właściwymi organami krajowymi muszą być współmierne do ryzyka, jakie niesie ze sobą dana instytucja mniej istotna, i uwzględniać rozwiązania dostępne w sektorze prywatnym zidentyfikowane już przez właściwy organ krajowy. W 2020 współpraca między właściwymi organami krajowymi a EBC w kilku sytuacjach kryzysowych z udziałem instytucji mniej istotnych obejmowała regularne wzajemne kontakty, które umożliwiły szybkie podejmowanie decyzji.

W 2020 zostały ukończone trzy wspólne standardy nadzoru, które już powinny być stosowane:

  1. Wspólny standard nadzoru dotyczący praktyk nadzorczych stosowanych przez właściwe organy krajowe przy zarządzaniu sytuacją kryzysową w instytucji mniej istotnej oraz współpracy z organami restrukturyzacyjno-likwidacyjnymi. Ma zapewnić spójne stosowanie tych praktyk na szczeblu krajowym.
  2. Wspólny standard nadzoru dotyczący procedur stosowanych przez właściwe organy krajowe wobec instytucji mniej istotnych łamiących minimalne wymogi kapitałowe. Ma zapewnić jednolitą interpretację praktyk administracyjnych stosowanych w przypadku pogorszenia się sytuacji finansowej instytucji mniej istotnych.
  3. Wspólny standard nadzoru dotyczący uznania instytucji mniej istotnych za znajdujące się na progu upadłości lub zagrożone upadłością. Ma zapewnić jednolitą interpretację zasad nadawania instytucji tego statusu, zwłaszcza współmierności w stosowaniu oceny eksperckiej, i zagwarantować, że proponowany środek będzie odpowiedni i konieczny do osiągnięcia celu nadzorców.

Te trzy standardy, wraz ze wspólnym standardem nadzoru dotyczącym zarządzania sytuacją kryzysową w instytucjach mniej istotnych obowiązującym od 2020, będą przyczyniać się do upowszechniania jednolitych zasad i metod w europejskim nadzorze bankowym.

3. Postępowania w zakresie zezwoleń, egzekwowania przepisów i nakładania sankcji

3.1. Zezwolenia

3.1.1. Zmiany liczby instytucji istotnych

W listopadzie 2020 sprawdzono, zgodnie z rozporządzeniem ramowym SSM, czy poszczególne banki i grupy bankowe spełniają kryteria istotności [45] . Uzupełnieniem tej dorocznej oceny były doraźne oceny istotności, które przeprowadzano po przekształceniach strukturalnych i innych zmianach w grupach bankowych. Na 14 grudnia 2020 status istotnych miało 119 instytucji [46] , tyle samo co na 5 grudnia 2020, kiedy odbyła się poprzednia coroczna ocena istotności. Zmiany, jakie zaszły w składzie instytucji istotnych między tymi datami, przedstawiono szczegółowo poniżej.

W związku z brexitem w 2020 na liście instytucji istotnych znalazły się dwie nowe instytucje: Barclays Bank Ireland PLC i Bank of America Merrill Lynch. Od 1 stycznia 2020 są one nadzorowane bezpośrednio przez EBC. Zmian tych dokonano na wniosek irlandzkiego banku centralnego (Banc Ceannais na hÉireann / Central Bank of Ireland) w związku ze spodziewanym rozszerzeniem działalności obu grup bankowych w strefie euro.

W wyniku dorocznej oceny istotności zmieniono status Permanent tsb Group Holdings na mniej istotny, ponieważ przez trzy lata kalendarzowe z rzędu instytucja ta nie spełniała żadnego z kryteriów istotności. Od 1 stycznia 2020 została ona objęta nadzorem irlandzkiego banku centralnego.

Zmiany na liście banków nadzorowanych przez EBC dokonywane w ciągu roku wynikają z reorganizacji grup, fuzji i przejęć, udzielenia nowych zezwoleń lub wycofania licencji.

W 2020 z listy usunięto pięć banków:

  • Banco Mare Nostrum, S.A. przejęła Bankia S.A.;
  • Nordea Bank AB (publ), Suomen sivuliike (fiński oddział Nordei) przestał być odrębnym podmiotem, gdy jego spółka dominująca Nordea Bank AB (publ) połączyła się z Nordea Bankiem Abp;
  • Danske Bank Plc (fińska spółka zależna Danske Banku A/S) przeniósł swoją działalność do spółki dominującej i przestał istnieć;
  • VTB Bank (Austria) AG przestał istnieć po przeniesieniu działalności do niemieckiego VTB Banku (Europe) S.E., nadzorowanego jako instytucja mniej istotna;
  • Licencja bankowa Cyprus Cooperative Banku Ltd została cofnięta przez EBC.

Cztery banki zostały objęte bezpośrednim nadzorem EBC:

  • w wyniku utworzenia grupy Luminor do listy instytucji istotnych dodano Luminor Bank AS z Estonii i Luminor Bank AS z Łotwy;
  • Banque Internationale à Luxembourg S.A. przeszedł pod bezpośredni nadzór EBC po odłączeniu się od Precision Capital S.A;
  • fiński Nordea Bank Abp otrzymał status instytucji istotnej po przeniesieniu swojej siedziby ze Szwecji do Finlandii, gdzie otrzymał nową licencję.

Oddział HSBC Bank Plc w Holandii nadal uznaje się za instytucję mniej istotną, chociaż spełnia on kryterium wielkości, gdyż szczególne okoliczności [47] związane z reorganizacją grupy HSBC nie pozwoliły nadać mu statusu instytucji istotnej.

Lista nadzorowanych podmiotów jest aktualizowana w ciągu roku. Jej najnowsza wersja znajduje się na stronie internetowej EBC poświęconej nadzorowi bankowemu.

Grupy bankowe i samodzielne banki o statusie istotnych i mniej istotnych po rocznej ocenie przeprowadzonej w 2020

Źródło: EBC.
Uwagi: Suma aktywów dotyczy instytucji ujętych na liście nadzorowanych podmiotów wg stanu z grudnia 2020 (data referencyjna dla struktur grupowych: 1 listopada 2020, data referencyjna dla decyzji w sprawie istotności: 14 grudnia 2020); data referencyjna dla sumy aktywów: 31 grudnia 2020 (lub ostatnia dostępna).

Wszechstronna ocena w 2020

W 2020 EBC opublikował zaktualizowaną wersję metodologii przeglądu jakości aktywów stosowanej podczas wszechstronnej oceny. Celem aktualizacji było odzwierciedlenie zmian zasad rachunkowości (wprowadzenia MSSF 9) i lepsze ujęcie profili ryzyka banków, których modele biznesowe koncentrują się na usługach inwestycyjnych (dotyczy to zwłaszcza banków przenoszących się z powodu brexitu do krajów objętych jednolitym mechanizmem nadzorczym).

Ponadto w drugim półroczu 2020 rozpoczęto wszechstronną ocenę Grupy Nordea w następstwie decyzji banku, by przenieść swoją siedzibę i spółkę dominującą ze Szwecji do Finlandii, czego skutkiem było objęcie go europejskim nadzorem bankowym. Ocena ta ma zostać zakończona w drugim kwartale 2020.

3.1.2. Postępowania dotyczące zezwoleń

Liczba postępowań

W 2020 właściwe organy krajowe powiadomiły Nadzór Bankowy EBC o 2696 postępowaniach w sprawie zezwoleń, z których 43 dotyczyły wniosków o licencję, 26 – cofnięcia licencji, 82 – wygaśnięcia zezwolenia [48] , 100 – nabycia znacznego pakietu akcji, 419 – postępowań paszportowych, a 2026 – procedur oceny kompetencji i reputacji (indywidualnej oceny członków zarządów i rad nadzorczych, osób pełniących najważniejsze funkcje i dyrektorów oddziałów z państw trzecich [49] ).

Liczba postępowań dotyczących zezwoleń, o których powiadomiono EBC

W 2020 ukończono 2020 postępowań dotyczących zezwoleń. Przełożyły się one na 1168 decyzji [50] , z których 526 zostało zatwierdzonych przez Radę ds. Nadzoru i Radę Prezesów, a 642 – przez członków kierownictwa wyższego szczebla w systemie delegowania uprawnień decyzyjnych [51] . Wspomnianych 1168 decyzji stanowi około 61% wszystkich indywidualnych decyzji nadzorczych EBC.

W porównaniu z rokiem 2020 liczba postępowań dotyczących zezwoleń wykazywała rozbieżne tendencje: w przypadku postępowań związanych z udzieleniem i wygaśnięciem licencji wzrosła, a w przypadku postępowań dotyczących nabycia znacznych pakietów akcji, cofnięcia zezwolenia lub procedur paszportowych – spadła. Liczba postępowań w sprawie oceny kompetencji i reputacji od 2020 zmniejszyła się o 10%.

Wspólne procedury

Większość postępowań dotyczących udzielenia zezwolenia (ok. 81%) odnosiła się do ustanowienia nowych instytucji mniej istotnych. Podobnie jak w 2020 były dwa główne powody występowania o nowe licencje bankowe: coraz powszechniejsze wykorzystywanie innowacyjnych technologii cyfrowych do świadczenia usług na rzecz klientów w UE (modele biznesowe fintech) oraz planowane wystąpienie Wielkiej Brytanii z UE, które skutkuje większą liczbą wniosków o przyznanie licencji na prowadzenie działalności w strefie euro. Oczekuje się, że tendencje te utrzymają się także w 2020: sektor fintech będzie się rozrastać oraz nastąpi więcej restrukturyzacji związanych z brexitem. Pozostałych 19% postępowań licencyjnych dotyczyło instytucji istotnych, zwłaszcza rozszerzania zezwoleń o usługi inwestycyjne. Jedno postępowanie dotyczące instytucji istotnej odnosiło się do utworzenia nowej spółki zależnej w celu przeniesienia siedziby globalnego banku o znaczeniu systemowym do strefy euro.

Jeśli chodzi o zasady udzielania licencji, w marcu 2020 EBC opublikował – po konsultacjach publicznych – przewodnik do oceny wniosków o licencję oraz instrukcję oceny wniosków o licencję składanych przez instytucje kredytowe z branży fintech. Przewodniki te mają umocnić wspólne praktyki nadzorcze i zwiększyć przejrzystość zasad. W październiku 2020 odbyły się odrębne konsultacje publiczne na temat drugiej części przewodnika, po czym w styczniu 2020 opublikowano skonsolidowaną wersję obu części.

Postępowania w sprawie cofnięcia licencji są z reguły rozpoczynane, gdy bank dobrowolnie kończy działalność bądź dokonuje fuzji lub innego rodzaju restrukturyzacji. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy instytucje istotne same zrzekają się licencji bankowej – stanowi to ok. 50% takich postępowań. Jednak w kilku przypadkach cofnięcie licencji było spowodowane niespełnieniem przez instytucję wymogów ostrożnościowych, określonych wspólnie przez właściwe organy krajowe i EBC, lub nieprzestrzeganiem krajowych przepisów dotyczących prania pieniędzy.

Spośród postępowań dotyczących znacznych pakietów akcji dwie trzecie odnosiło się do instytucji mniej istotnych, a jedna trzecia – do istotnych. W 2020 skala działań instytucji istotnych w zakresie konsolidacji transgranicznej w sektorze bankowym była niewielka. Kilka postępowań dotyczyło nabycia udziałów większościowych w instytucjach istotnych przez prywatnych inwestorów kapitałowych. Ocena takich transakcji wymaga gruntownej analizy, ze względu na ich złożoność strukturalną, krótki horyzont czasowy inwestycji, a czasem także – stosowanie finansowania lewarowanego. Natomiast w ujęciu ilościowym większość postępowań w sprawie nabycia znacznego pakietu akcji, o których powiadomiono EBC w 2020, dotyczyła wewnętrznych reorganizacji struktury własnościowej nadzorowanych instytucji. Reorganizacje takie mają na celu głównie uproszczenie struktury grupy lub redukcję kosztów, ale czasem także – wykorzystanie arbitrażu regulacyjnego.

W 2020 znacznego nakładu pracy nadzorców wymagała ocena banków chcących przenieść działalność z podmiotów mających siedzibę w Wielkiej Brytanii do strefy euro. Aby nie dopuścić do powstawania spółek fasadowych, EBC był w stałym kontakcie z tymi bankami i w efekcie ich plany musiały zostać istotnie skorygowane. Korekty dotyczyły m.in. zarządzania wewnętrznego, obsady kadrowej i organizacji, szukania nowych możliwości biznesowych, strategii rachunkowych i hedgingowych oraz ustaleń wewnątrzgrupowych.

Oceny kompetencji i reputacji

W 2020 liczba postępowań w sprawie oceny kompetencji i reputacji przeprowadzonych przez EBC była niższa niż w 2020. Mogło to wynikać z (a) większej stabilności organów zarządzających banków (mniejszej liczby nowych funkcji w 2020) oraz (b) trwałego wpływu zmian prawa francuskiego, na mocy których ponowne powołanie członków rad nadzorczych nie wymaga już oceny ich kompetencji i reputacji.

Około dwóch trzecich postępowań dotyczyło członków rad nadzorczych, a jedna trzecia – członków zarządów, osób pełniących najważniejsze funkcje i dyrektorów oddziałów z państw trzecich. W mniej więcej jednej trzeciej postępowań dotyczących oceny kompetencji i reputacji zakończonych w 2020 trzeba było dokonać bardziej szczegółowej weryfikacji. W wielu przypadkach EBC przedstawił instytucjom istotnym warunki, zobowiązania lub zalecenia dotyczące określonych zastrzeżeń, np. wobec doświadczenia lub dyspozycyjności pewnych członków organów zarządzających. W większości odnosiło się to do członków rad nadzorczych.

W 2020 EBC prowadził intensywniejszy dialog z bankami, które złożyły najwięcej wniosków o przeprowadzenie oceny kompetencji i regulacji, i wypuścił klip objaśniający, na czym polega ten proces. Chciał w ten sposób zwiększyć przejrzystość ocen kompetencji i reputacji i poprawić komunikację na ich temat, a także pomóc bankom, tak aby składane przez nie wnioski były kompletne i prawidłowe.

Znaczenie ocen kompetencji i reputacji dla poprawy zarządzania wewnętrznego w bankach podkreślono również podczas drugiej konferencji nadzoru bankowego pt. „Oczekiwania wobec banków dotyczące zarządzania w zmieniającym się środowisku finansowym”, która odbyła się 22 marca 2020.

3.2. Zgłaszanie naruszeń, egzekwowanie przepisów i nakładanie sankcji

Egzekwowanie przepisów i nakładanie sankcji

Zgodnie z rozporządzeniem SSM i rozporządzeniem ramowym SSM podział uprawnień między EBC a właściwymi organami krajowymi w zakresie egzekwowania przepisów i nakładania sankcji zależy od: (a) charakteru domniemanego naruszenia, (b) osoby odpowiedzialnej i (c) środków, które należy zastosować (zob. Raport roczny EBC z działalności nadzorczej 2020).

W 2020 EBC prowadził 51 postępowań, o 13% więcej niż w 2020. Wydał w związku z nimi 16 decyzji, o 60% więcej niż w 2020

W 2020 EBC nadal doskonalił procesy egzekwowania przepisów i nakładania sankcji, w dążeniu do wypracowania skuteczniejszego i spójniejszego podejścia. Jednocześnie sam częściej korzystał z uprawnień do nakładania sankcji.

W 2020 wszczął 27 postępowań w sprawie nałożenia sankcji. Łącznie z 24 postępowaniami, które były jeszcze w toku na koniec 2020, liczba postępowań w sprawie nałożenia sankcji przeprowadzonych przez EBC w 2020 wyniosła 51 (zob. tabela 6), co w porównaniu z 45 postępowaniami z 2020 daje wzrost o 13%. W związku z tymi 51 postępowaniami w 2020 wydał 16 decyzji, o 60% więcej niż w poprzednim roku.

Działania EBC w zakresie egzekwowania przepisów i nakładania sankcji w 2020

Źródło: EBC.
1) Część decyzji EBC dotyczyła więcej niż jednego postępowania.

W 2020 EBC nałożył trzy kary finansowe na łączną kwotę 4,8 mln euro

Łącznie 22 z 51 postępowań dotyczących sankcji prowadzonych w 2020 odnosiły się do podejrzeń o naruszenie stosowanego bezpośrednio prawa UE (w tym rozporządzeń i decyzji EBC) przez 13 instytucji istotnych. Chodziło o naruszenia w dziedzinach: funduszy własnych, wymogów kapitałowych, sprawozdawczości, upubliczniania informacji i dużych ekspozycji. Nakładanie kar administracyjnych w tym zakresie leży bezpośrednio w gestii EBC. W 2020 EBC przyjął trzy decyzje w sprawie sankcji, na mocy których nałożył kary na łączną kwotę 4,8 mln euro. Obciążono nimi trzy nadzorowane podmioty, które naruszyły przepisy dotyczące funduszy własnych. Osiem z 22 postępowań dotyczących naruszeń stosowanego bezpośrednio prawa unijnego zamknięto jeszcze w 2020, głównie z powodu nieistotności domniemanych naruszeń lub braku podstawy prawnej do nałożenia sankcji w danym przypadku. Trzy z tych 8 postępowań zamknięto po wydaniu przez EBC decyzji, natomiast pozostałych 5 umorzono przed rozpoczęciem przesłuchań. Na koniec roku toczyło się jeszcze 11 postępowań.

Po otrzymaniu wniosków EBC o wszczęcie postępowania i zbadaniu przedmiotowych spraw zgodnie z prawem krajowym właściwe organy krajowe nałożyły w 2020 kary na łączną kwotę 1,33 mln euro

W pozostałych 29 z 51 postępowań w sprawie sankcji prowadzonych w 2020 EBC nie miał uprawnień do bezpośredniego nałożenia kary i mógł jedynie zwrócić się do właściwych organów krajowych o wszczęcie postępowania. Sprawy te dotyczyły (a) podejrzeń, że doszło do naruszenia przez instytucje istotne lub osoby fizyczne przepisów krajowych transponujących dyrektywę CRD IV, oraz (b) podejrzeń naruszenia stosowanego bezpośrednio prawa unijnego przez osoby fizyczne. Chodziło przede wszystkim o naruszenia wymogów w dziedzinie zarządzania wewnętrznego. W 2020 EBC skierował do właściwych organów krajowych dziesięć wniosków o wszczęcie postępowania w sprawie nałożenia sankcji w ramach kompetencji krajowych. W 2020 zamknięto trzy z 29 postępowań. Po otrzymaniu wniosków EBC i zbadaniu przedmiotowych spraw zgodnie z prawem krajowym właściwe organy nałożyły w 2020 kary na łączną kwotę 1,33 mln euro.

Zestawienie prowadzonych przez EBC w 2020 postępowań w zakresie egzekwowania prawa i nakładania sankcji w podziale na charakter domniemanego naruszenia przedstawiono na wykresie 10.

Postępowania w zakresie egzekwowania prawa i nakładania sankcji dotyczyły głównie podejrzeń o naruszenie wymogów w zakresie zarządzania wewnętrznego

Gdy EBC ma powody, aby podejrzewać, że popełniono przestępstwo, występuje z wnioskiem do właściwego organu krajowego o zgłoszenie sprawy odpowiednim organom w celu przeprowadzenia dochodzenia i ewentualnego wszczęcia postępowania karnego zgodnie z prawem krajowym. W 2020 złożył jeden taki wniosek.

Doświadczenia dotyczące zgłaszania naruszeń na mocy art. 23 rozporządzenia SSM

EBC ma obowiązek stworzyć skuteczne mechanizmy, które umożliwią wszystkim obywatelom informowanie o naruszeniu prawa UE (tzw. whistleblowing). Dlatego wprowadził mechanizm zgłaszania naruszeń, który obejmuje specjalną platformę internetową, dostępną przez stronę internetową EBC poświęconą nadzorowi bankowemu.

Informacje przekazane za pomocą tej platformy są rozpatrywane z odpowiedniej perspektywy (np. ocenia się wpływ na profil ryzyka banku), po czym podejmowane są stosowne działania następcze (np. wystąpienie o informacje, przeprowadzenie kontroli na miejscu lub przyjęcie środka nadzorczego).

W 2020 EBC otrzymał 124 zgłoszenia o naruszeniach, o 39% więcej niż w poprzednim roku

W 2020 EBC otrzymał 124 zgłoszenia o naruszeniach, o 39% więcej niż w poprzednim roku. Spośród nich 93 dotyczyły domniemanego złamania przepisów UE, z czego 75 wchodziło w zakres kompetencji nadzorczych EBC, a 18 – właściwych organów krajowych. Pozostałe zgłoszenia odnosiły się przede wszystkim do kwestii krajowych niezwiązanych z wymogami ostrożnościowymi (np. ochrony konsumentów), więc nie wchodziły w zakres mechanizmu zgłaszania naruszeń.

Najczęściej zgłaszano przypadki związane z zarządzaniem wewnętrznym (80%) oraz niewłaściwym obliczeniem funduszy własnych i wymogów kapitałowych (8%). Szczegółowe dane przedstawia wykres 11. Kwestie związane z zarządzaniem wewnętrznym dotyczyły głównie zarządzania ryzykiem i kontroli wewnętrznej, wymogów w zakresie kompetencji i reputacji oraz struktury organizacyjnej [52] .

Doniesienia z systemu zgłaszania naruszeń dotyczą przede wszystkim zarządzania wewnętrznego

Główne działania podjęte w 2020 w odniesieniu do zgłoszonych naruszeń:

  • wewnętrzna ocena na podstawie istniejącej dokumentacji (45% spraw);
  • wystąpienie do nadzorowanego podmiotu o przeprowadzenie wewnętrznego śledztwa/audytu lub przekazanie dokumentacji/wyjaśnień (40% spraw);
  • kontrole na miejscu (15% spraw).

Poza tym w 2020 EBC zoptymalizował procesy rozpatrywania i traktowania informacji o naruszeniach, dzięki czemu – mimo większej liczy doniesień – mógł podjąć na czas skuteczne działania.

4. SSM jako część europejskiej i światowej architektury nadzoru

4.1. Współpraca europejska i międzynarodowa

Banki ze strefy euro mają oddziały i spółki zależne w 104 krajach spoza UE (stan na 31.12.2020)

Banki ze strefy euro są obecne w ponad 100 krajach spoza UE, a Nadzór Bankowy EBC współpracuje na znaczną skalę z innymi organami nadzoru w UE i poza nią. EBC dąży do tego, by ułatwiać tę współpracę, wnosząc wkład w prace kolegiów organów nadzoru i rozwijając takie instrumenty współpracy jak protokoły ustaleń i umowy indywidualne. Do tej pory zawarł protokoły ustaleń m.in. z organami nadzoru z państw członkowskich UE spoza strefy euro, organami nadzoru z państw trzecich oraz krajowymi organami nadzoru rynkowego.

4.1.1. Współpraca z innymi organami nadzoru

Współpraca z organami nadzoru w obrębie Europejskiego Obszaru Gospodarczego

EBC często współpracuje z właściwymi organami krajowymi państw członkowskich UE spoza strefy euro, zgodnie z przepisami dyrektywy CRD IV dotyczącymi współpracy i wymiany informacji między właściwymi organami w UE.

Do tej pory Nadzór Bankowy EBC zawarł też trzy protokoły ustaleń z krajowymi organami nadzoru rynkowego ze strefy euro. Protokoły te opierają się na wzorze przygotowanym przez EBC we współpracy z ESMA.

Współpraca z organami nadzoru z państw trzecich

W miarę jak EBC zawiera własne protokoły ustaleń z organami nadzoru z państw trzecich, jego współpraca z tymi organami w coraz mniejszym stopniu opiera się na ich protokołach z właściwymi organami krajowymi ze strefy euro

EBC stara się prowadzić owocną współpracę z organami nadzoru z państw trzecich i ułatwiać bieżący nadzór transgraniczny. Nadzór Bankowy EBC w miarę możliwości przystępował do istniejących protokołów ustaleń, które zostały zawarte między właściwymi organami krajowymi ze strefy euro a organami nadzoru z państw trzecich przed utworzeniem jednolitego mechanizmu nadzorczego. W niektórych przypadkach musiał wypracować specjalne rozwiązania w zakresie współpracy. W 2020 EBC zaczął zawierać własne protokoły z organami nadzoru z państw trzecich, aby nie musieć opierać się na ich dotychczasowych protokołach z właściwymi organami krajowymi ze strefy euro.

Dotychczas uznano za równoważne zasady poufności stosowane przez 40 organów nadzoru z państw trzecich

Dla zapewnienia spójności na szczeblu unijnym Nadzór Bankowy EBC ściśle współpracuje z siecią na rzecz równoważności zorganizowaną przez EUNB, która ocenia pod tym kątem zasady poufności stosowane przez organy nadzoru z państw trzecich. Protokoły ustaleń dot. współpracy nadzorczej mogą być bowiem zawierane tylko pod warunkiem spełnienia wymogu równoważności zasad tajemnicy zawodowej.

Współpraca z organami nadzoru z Wielkiej Brytanii po brexicie

Po brexicie niezwykle ważna będzie kontynuacja współpracy z organami nadzoru z Wielkiej Brytanii

Wielka Brytania jest ważnym światowym ośrodkiem finansowym – tamtejsze banki prowadzą działalność zarówno w kraju, jak i w strefie euro. W związku z planowanym wystąpieniem Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej EBC pozostaje w bliskim kontakcie z władzami brytyjskimi, aby opracować model kooperacji, który umożliwi nieprzerwaną i gładką współpracę nadzorczą i wymianę informacji (więcej o przygotowaniach do brexitu w ramce 3).

Ramka 3
Przygotowania do brexitu

W 2020 prace Nadzoru Bankowego EBC związane z brexitem skupiały się na dwóch sprawach: (a) ocenie planów banków międzynarodowych, które chcą przenieść działalność z Wielkiej Brytanii do strefy euro, oraz (b) dokładnym sprawdzeniu stanu przygotowania banków, które mają siedzibę w strefie euro, a prowadzą działalność w Wielkiej Brytanii. W ciągu minionego roku EBC wyraźnie zapowiadał bankom, że powinny przygotować się na wszelkie ewentualności, w tym scenariusz niezawarcia porozumienia, którego skutkiem może być twardy brexit bez okresu przejściowego. Bankom zamierzającym przenieść się do strefy euro zalecono, by z odpowiednim wyprzedzeniem, najpóźniej do końca drugiego kwartału 2020, wystąpiły do EBC o wszystkie wymagane zezwolenia.

W związku z tym w 2020 liczba postępowań dotyczących zezwoleń rozpatrywanych przez EBC i właściwe organy krajowe znacznie wzrosła. EBC i właściwe organy oceniały także plany banków chcących ze względu na brexit rozszerzyć działalność swoich istniejących już podmiotów ze strefy euro. We wszystkich przypadkach szczególną uwagę zwracano na to, czy stosuje się odpowiednie zarządzanie ryzykiem i czy istnieją potrzebne rozwiązania w tym zakresie, tak aby uniknąć powstawania w strefie euro spółek fasadowych. Nadzorcy kładli mocny nacisk na organizację i zarządzanie wewnętrzne w bankach, zdolność do zarządzania ryzykiem na szczeblu lokalnym i proponowane modele alokacji (ang. booking models) [53] .

Do końca 2020 większość banków przenoszących się do strefy euro poczyniła dość dobre postępy w przygotowaniach, których podstawą były oczekiwania nadzorcze opracowane wspólnie z władzami krajowymi. Ogólnie, najważniejsze kwestie ostrożnościowe wskazane przez EBC dotyczyły modeli alokacji i modeli biznesowych. W 2020 nadzorcy będą kontynuować dialog z bankami, by zająć się ewentualnymi pozostałymi problemami i monitorować wykonanie planów relokacji.

Jeśli chodzi o banki, które mają siedzibę w strefie euro, a prowadzą działalność w Wielkiej Brytanii, EBC – jako organ sprawujący nadzór bezpośredni – wezwał je do terminowego sporządzenia i przedstawienia odpowiednich planów, zgodnych z jego oczekiwaniami nadzorczymi. Szczególny nacisk położono na przygotowanie rzetelnych planów awaryjnych dla wszystkich możliwych wyników negocjacji oraz na odpowiednie przygotowanie i planowanie działalności oddziałów zlokalizowanych w Wielkiej Brytanii.

EBC przedstawiał także swoje oczekiwania nadzorcze w aktualizowanych „Częstych pytaniach” na stronie internetowej poświęconej nadzorowi bankowemu oraz podczas dwustronnych dyskusji z nadzorowanymi podmiotami. Zorganizował także warsztaty branżowe, na których omawiano kwestie związane z modelami alokacji i zarządzaniem ryzykiem w bankach. Ponadto opublikował komunikaty i oświadczenia dotyczące brexitu w Biuletynie Nadzorczym SSM i w 2020 zamierza nadal wydawać artykuły na ten temat.

Perspektywy na przyszłość

Jako że zbliża się moment wyjścia Wielkiej Brytanii z UE, rok 2020 będzie krytyczny dla prac EBC związanych z brexitem. EBC będzie w dalszym ciągu monitorować wykonanie planów i przygotowania banków oraz przestrzeganie przez nie oczekiwań nadzorczych SSM. Nadzór Bankowy EBC zaczął także przejmować nadzór bezpośredni nad instytucjami, którym w wyniku przeniesienia działalności w związku z brexitem nadano status istotnych. W 2020 pod jego nadzór bezpośredni będą przechodzić kolejne instytucje istotne. Ogólnie rzecz biorąc, w 2020 prace nadzorcze związane z brexitem będą w dużym stopniu zależeć od przebiegu negocjacji politycznych i od tego, czy ostatecznie zostanie ratyfikowana umowa o wystąpieniu przewidująca okres przejściowy. EBC będzie uważnie obserwować rozwój sytuacji politycznej i oceniać, czy nie należy zmodyfikować oczekiwań nadzorczych.

4.1.2. Kolegia organów nadzoru

Kolegia organów nadzoru odgrywają podstawową rolę we wspólnej ocenie ryzyka i wspólnym podejmowaniu decyzji dotyczących wymogów kapitałowych i płynnościowych dla transgranicznych banków międzynarodowych

Kolegia organów nadzoru to stałe, ale elastyczne struktury koordynacyjne, w których reprezentowane są właściwe organy zaangażowane w nadzór nad transgranicznymi grupami bankowymi. Odgrywają ważną rolę dla banków ze strefy euro obecnych w krajach spoza tej strefy.

Na koniec 2020 EBC występował jako organ sprawujący nadzór skonsolidowany w 29 unijnych kolegiach organów nadzoru, którym przewodniczyły odpowiednie wspólne zespoły nadzorcze. W porównaniu z 2020 było w sumie o jedno kolegium mniej: dwa banki przechodzą obecnie reorganizację, natomiast powstało nowe kolegium dla Nordei, która przeniosła swoją siedzibę do państwa członkowskiego strefy euro.

W związku z przeniesieniem się Nordei do strefy euro liczba instytucji transgranicznych mających siedzibę w państwie członkowskim UE spoza strefy euro i prowadzących działalność w strefie euro za pośrednictwem instytucji istotnych – w 2020 było ich siedem – zmniejszyła się do sześciu. EBC jest czynnym członkiem kolegiów dla tych banków, a reprezentuje go wspólny zespół nadzorczy, który nadzoruje odpowiednią spółkę zależną lub oddział. W ten sposób EBC bierze udział w skonsolidowanym nadzorze nad tymi instytucjami.

Istnieją cztery instytucje istotne, które prowadzą na znaczącą skalę działania transgraniczne poza UE. Nadzór Bankowy EBC ustanowił i prowadzi dla nich kolegia organów nadzoru, aby ułatwić koordynację i wymianę informacji między ich nadzorcami.

Wreszcie, sześć banków z siedzibą poza UE ma istotne spółki zależne w strefie euro. EBC działa w odpowiednich kolegiach jako organ nadzoru z kraju przyjmującego. W tej roli wnosi konstruktywny wkład w realizację celów kolegium i organu sprawującego nadzór skonsolidowany, zgodnie z umowami i standardami międzynarodowymi.

Oczekuje się, że w 2020 krajobraz bankowy dla kolegiów znacznie się zmieni z powodu wystąpienia Wielkiej Brytanii z UE. Po pierwsze, spółki zależne i oddziały ustanowione w Wielkiej Brytanii przez instytucje ze strefy euro staną się podmiotami z państw trzecich. Nadzorujące je właściwe organy brytyjskie zostaną w związku z tym obserwatorami z państw trzecich w kolegiach prowadzonych przez EBC. Po drugie, banki z Wielkiej Brytanii staną się instytucjami z państw trzecich i oczekuje się, że istniejące kolegia podlegające przepisom unijnym zmienią się w kolegia spoza UE. Wreszcie, szereg instytucji z Wielkiej Brytanii planuje przeniesienie działalności do strefy euro. EBC jako organ sprawujący nadzór skonsolidowany prawdopodobnie będzie musiał ustanowić i prowadzić sporo nowych kolegiów, a także zostać nadzorcą z kraju przyjmującego w kolegiach prowadzonych przez państwa trzecie.

4.1.3. Aktualna sytuacja w zakresie bliskiej współpracy

Państwa członkowskie UE, które nie wprowadziły euro, mogą uczestniczyć w jednolitym mechanizmie nadzorczym zgodnie z przepisami o bliskiej współpracy. Jej podstawowe warunki są określone w art. 7 rozporządzenia SSM, natomiast kwestie proceduralne reguluje decyzja EBC/2020/5.

W lipcu 2020 Bułgaria złożyła formalny wniosek o nawiązanie bliskiej współpracy między EBC a Българска народна банка (Narodowym Bankiem Bułgarii), jako pierwsze państwo członkowskie spoza strefy euro, które podjęło formalne kroki, by stać się członkiem unii bankowej.

EBC zdecyduje, czy nawiązać bliską współpracę, po dokonaniu oceny tego wniosku. W tym celu przeprowadzi wszechstronną ocenę sześciu bułgarskich instytucji kredytowych oraz oceni odpowiednie przepisy krajowe, uwzględniając także ich stosowanie w praktyce. Jednocześnie ściśle współpracuje z Narodowym Bankiem Bułgarii, jako właściwym organem krajowym, aby pomóc w jego płynnej integracji z SSM.

4.1.4. Panel wzajemnej oceny w EUNB

Nadzór Bankowy EBC w dalszym ciągu czynnie uczestniczył w pracach panelu wzajemnej oceny w EUNB. Panel ten okresowo organizuje i przeprowadza wzajemną ocenę działalności europejskich organów nadzoru bankowego w celu uspójnienia wyników nadzoru. Wzajemna ocena skupia się na stopniu zbieżności w stosowaniu prawodawstwa europejskiego oraz na najlepszych praktykach wypracowanych przez odpowiednie organy.

W 2020 panel ten przeprowadził wzajemną ocenę regulacyjnych standardów technicznych dotyczących powiadomień paszportowych zgodnie z art. 35, 36 i 39 dyrektywy CRD IV. Jej celem było zbadanie stopnia szczegółowości (granularności) oraz terminowości odnośnych informacji przekazywanych przez banki organom krajowym z kraju pochodzenia i kraju przyjmującego. Sprawdzono także, czy organy z kraju pochodzenia uznały otrzymane informacje za odpowiednie oraz czy organy z kraju przyjmującego otrzymały niezbędne informacje pozwalające im przygotować się do nadzoru.

W strefie euro ostateczna odpowiedzialność za czynności związane z paszportami w odniesieniu do instytucji istotnych – w obrębie jednolitego mechanizmu nadzorczego i poza nim – spoczywa na EBC. Monitoruje on postępowania paszportowe, których odpowiednie etapy (takie jak zbieranie powiadomień od instytucji istotnych i dokonywanie wstępnej oceny ich kompletności) są przeprowadzane z pomocą właściwych organów krajowych.

Wzajemna ocena wykazała, że zakres procedur stosowanych przez EBC jest kompletny, ale jednocześnie pomogła zidentyfikować możliwości ich ulepszenia lub uproszczenia. EBC i właściwe organy krajowe już nad tym pracują.

4.1.5. Programy oceny sektora finansowego przez MFW

Programy oceny sektora finansowego prowadzone przez MFW (FSAP) to kompleksowe, dogłębne oceny sektora finansowego danej jurysdykcji. Obejmują (a) rozpoznanie głównych słabości i ocenę odporności sektora finansowego, (b) ocenę polityki danego kraju w zakresie stabilności finansowej oraz jego przepisów i praktyk nadzorczych, a także (c) ocenę sieci bezpieczeństwa finansowego oraz zdolności systemu finansowego do opanowania i przezwyciężenia potencjalnego kryzysu finansowego.

W 2020 zakończył się program oceny sektora finansowego strefy euro przez MFW

W styczniu 2020 przewodniczący unijnego Komitetu Ekonomiczno-Finansowego zwrócił się do MFW o przeprowadzenie pierwszego programu oceny sektora finansowego na szczeblu UE / strefy euro dla potwierdzenia nowej architektury nadzoru bankowego oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji w strefie euro. Program rozpoczął się w czerwcu 2020, a jego wyniki podano do wiadomości publicznej w lipcu 2020. Skupiał się on między innymi na nadzorze bankowym oraz zarządzaniu kryzysowym w odniesieniu do instytucji istotnych. MFW przeprowadził w związku z tym (a) szczegółową ocenę odpowiednich podstawowych zasad bazylejskich dotyczących efektywnego nadzoru bankowego [54] , zakończoną ustaleniem stopnia ich przestrzegania, oraz (b) analizę przyjętych dla strefy euro rozwiązań w zakresie restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji banków oraz zarządzania kryzysowego, w której uwzględnił kluczowe atrybuty skutecznych systemów restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji instytucji finansowych opracowane przez Radę Stabilności Finansowej. Poza tym w ramach oceny stabilności finansowej na potrzeby programu FSAP przeprowadził ocenę wypłacalności sektora bankowego. Wyniki tego programu zostały uwzględnione w konsultacjach MFW ze strefą euro prowadzonych w 2020 na podstawie art. IV.

Zalecenia wynikające z programu oceny sektora finansowego przez MFW dotyczyły zarówno EBC, jak i prawodawców

EBC z zadowoleniem przyjął wyniki programu oceny sektora finansowego strefy euro przez MFW. Niektóre z zaleceń wymagają od EBC podjęcia działań w celu dostosowania jego struktur lub procedur wewnętrznych. W kwestii nadzoru bankowego MFW zaleca przede wszystkim, aby EBC: (a) kontynuował obecne działania na rzecz optymalizacji procedur wewnętrznych i procesów decyzyjnych, jako że przyczyniły się one do efektywniejszego używania zasobów i szybszego reagowania na pojawiające się problemy nadzorcze; (b) zadbał o to, by ustalenia z właściwymi organami krajowymi dotyczące pracowników zapewniały odpowiednią obsadę wspólnych zespołów nadzorczych i kontroli na miejscu; oraz (c) poprawił niektóre aspekty swojego podejścia nadzorczego, na przykład oczekiwania nadzorcze, w przypadku których należy zwiększyć przejrzystość, oraz nadzór nad ryzykiem płynnościowym. Wiele innych zaleceń wymaga od unijnych współprawodawców zmiany prawa UE. Należy do nich np. zalecenie dotyczące dalszej harmonizacji europejskich wymogów regulacyjnych, aby zapobiec fragmentacji wzdłuż granic krajowych, oraz zalecenie, aby nadać EBC uprawnienia nadzorcze wobec wszystkich istotnych form pośrednictwa kredytowego w strefie euro. Dotyczy to nadzoru nad oddziałami z państw trzecich oraz – przede wszystkim – nad niektórymi transgranicznymi firmami inwestycyjnymi. Kolejne istotne zalecenie dotyczy większego ujednolicenia europejskiego prawa ze standardami bazylejskimi. W odpowiedzi na zalecenia, które wchodzą w zakres kompetencji nadzorczych EBC, Nadzór Bankowy EBC przygotował plan działań, który został zatwierdzony przez Radę ds. Nadzoru.

Podczas przyszłych krajowych programów FSAP Międzynarodowy Fundusz Walutowy będzie nadal całościowo patrzeć na analizowany system bankowy, unikając jednak powielania prac, które wchodziły w zakres programów FSAP dla strefy euro. Analogicznie do sposobu traktowania polityki pieniężnej w krajowych raportach MFW na podstawie art. IV, krajowe programy FSAP nie powinny obejmować oceny efektywności prac nadzoru bankowego EBC/SSM. To ogólne podejście pozwala MFW dostosować zakres programów FSAP – zarówno dla poszczególnych krajów, jak i całej strefy euro – do nowej unijnej architektury nadzoru bankowego oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Dzięki temu nadzór i rady MFW będą mogły nadal być efektywne oraz przydatne dla wszystkich zaangażowanych organów. W 2020 MFW zakończył krajowy program FSAP dotyczący Belgii [55] , a rozpoczął programy dla Francji, Włoch i Malty. Na rok 2020 jest zaplanowany program dotyczący Austrii.

4.2. Wkład w prace nad europejskimi i międzynarodowymi ramami regulacyjnymi

4.2.1. Wkład w proces bazylejski

W 2020 Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego (BCBS) zajmował się dokończeniem bieżących inicjatyw strategicznych, oceną wpływu reform pokryzysowych i działaniami na rzecz wzmocnienia nadzoru. EBC jest aktywnie zaangażowany w prace BCBS. Jego wkład polegał na udziale w dyskusjach regulacyjnych, dzieleniu się fachową wiedzą w różnych grupach BCBS (np. na temat arbitrażu regulacyjnego), współpracy z członkami BCBS w UE i na świecie oraz udziale w opracowaniu analiz wpływu. Przede wszystkim EBC uczestniczył w pracach nad pakietem reform Bazylea III.

W miarę jak centrum uwagi przesuwa się ku wdrożeniu Bazylei III, EBC wspiera prawodawców i BCBS, aby zapewnić skuteczność reform

W 2020 BCBS nadal pracował nad zapewnieniem pełnego, terminowego i spójnego wdrożenia Bazylei III i ogólnie promowaniem mocnego nadzoru bankowego. W kolejnych latach będzie te działania kontynuować.

BCBS rozpoczął także kompleksowy program prac, aby ocenić reformy wprowadzone od czasu kryzysu. W ramach tego programu zbada skuteczność poszczególnych standardów, ich wzajemne oddziaływanie i spójność oraz ryzyko arbitrażu regulacyjnego, a także szerszy wpływ makroekonomiczny reform pokryzysowych. EBC będzie nadal wnosić czynny wkład w prace BCBS.

4.2.2. Prawo europejskie

W 2020 EBC w dalszym ciągu miał wkład w unijne reformy legislacyjne. Jeśli chodzi o przegląd unijnego prawa bankowego (CRD IV/CRR, BRRD i SRMR), w grudniu 2020 EBC z aprobatą przyjął wynik politycznych negocjacji między Radą Unii Europejskiej a Parlamentem Europejskim, które przygotowały grunt pod ostateczne przyjęcie aktów prawnych przed wyborami europejskimi zaplanowanymi na maj 2020. Uchwalenie tych aktów stanowi istotne osiągnięcie we wzmacnianiu odporności sektora bankowego przez wdrożenie standardów międzynarodowych i dalsze ograniczenie ryzyka. Powinno to umożliwić dalszy postęp w budowie unii bankowej, w tym – tworzeniu europejskiego systemu gwarantowania depozytów. W tym zakresie EBC nadal uczestniczył w pracach doraźnej grupy roboczej na rzecz wzmocnienia unii bankowej.

W 2020 EBC wniósł także wkład do innych aktów prawnych, przede wszystkim wniosków Komisji Europejskiej w sprawie regulacji dotyczących firm inwestycyjnych, obligacji zabezpieczonych i ekspozycji nieobsługiwanych oraz wzmocnienia mandatu EUNB w zakresie zapobiegania wykorzystywaniu systemu finansowego do prania pieniędzy i finansowania terroryzmu. Na wniosek Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej EBC wydał opinie, w których przedstawił współprawodawcom swoje stanowisko [56] .

4.2.3. Wkład w prace EUNB

Nadzór Bankowy EBC blisko współpracuje z EUNB w różnych dziedzinach, o czym świadczy znaczna liczba ekspertów EBC w komitetach i grupach tematycznych EUNB

W 2020 Nadzór Bankowy EBC ściśle współpracował z EUNB nad realizacją wspólnych celów obu organów, czyli zwiększeniem stabilności finansowej i uspójnieniem nadzoru w całym europejskim sektorze bankowym.

Brał też czynny udział w pracach EUNB na wszystkich szczeblach. W 2020 eksperci Nadzoru Bankowego EBC uczestniczyli w łącznie 50 komitetach i grupach tematycznych EUNB, z tego w czterech w roli przewodniczącego lub współprzewodniczącego. Nadzór Bankowy EBC brał też udział, jako obserwator bez prawa głosu, w posiedzeniach organu decyzyjnego EUNB – Rady Organów Nadzoru.

Kooperacja obejmowała wdrożenie pakietu finalizującego Bazyleę III, przygotowania do brexitu oraz prace nad weryfikacją modeli, ocenami kompetencji i reputacji, outsourcingiem, infrastrukturą EUCLID i obniżeniem poziomu NPL

Kooperacja EUNB i Nadzoru Bankowego EBC dotyczyła wielu dziedzin. EBC uczestniczył m.in. w opracowaniu odpowiedzi EUNB na wniosek Komisji Europejskiej o wydanie opinii w sprawie wdrożenia pakietu finalizującego Bazyleę III. Poza tym miał wkład w opinię EUNB w sprawie opuszczenia UE przez Wielką Brytanię [57] (zob. ramka 3) oraz standardy techniczne i wytyczne EUNB dotyczące modeli wewnętrznych i weryfikacji modeli [58] .

Kolejną kwestią ważną z punktu widzenia nadzoru jest ocena solidności zasad zarządzania w bankach i kwalifikacji członków organów zarządzających. W zaktualizowanym przewodniku EBC do oceny kompetencji i reputacji członków organu zarządzającego, opublikowanym w maju 2020, została zastosowana terminologia z dyrektywy CRD IV, wspólnych wytycznych ESMA i EUNB w sprawie oceny odpowiedniości oraz wytycznych EUNB w sprawie zarządzania wewnętrznego. Analogiczne podejście przyjęto podczas prac nad aktualizacją wytycznych w sprawie rozwiązań w zakresie outsourcingu, które były przedmiotem konsultacji publicznych przeprowadzonych przez EUNB w 2020 (zob. punkt 1.4).

Nadzór Bankowy EBC miał także wkład w realizację europejskiego planu działania na rzecz rozwiązania problemu kredytów zagrożonych (zob. punkt 1.2). W październiku 2020 EUNB ukończył wytyczne w sprawie zarządzania ekspozycjami zagrożonymi i wstrzymanymi, które są zbieżne z rekomendacją Nadzoru Bankowego EBC w sprawie kredytów zagrożonych. Obecnie EUNB i Nadzór Bankowy EBC pracują nad scentralizowaną europejską infrastrukturą do danych nadzorczych (EUCLID) na potrzeby gromadzenia i mapowania tych danych w europejskim sektorze bankowym. W 2020 grupa zadaniowa EUNB i EBC ds. wdrożenia EUCLID nadzorowała wspólne prace i zorganizowała warsztaty techniczne, aby zapewnić zbieżność modeli danych, kategoryzacji podmiotów i obowiązków sprawozdawczych.

Zgodnie z procedurą EUNB „stosuj lub wyjaśnij”, EBC przedstawił powiadomienia dotyczące siedmiu wytycznych, jednej wytycznej wspólnego komitetu i trzech zaleceń

W dążeniu do harmonizacji przepisów w UE wprowadzono w odniesieniu do EUNB procedurę „stosuj lub wyjaśnij” (ang. comply or explain) [59] , zgodnie z którą EBC jako organ właściwy w zakresie bezpośredniego nadzoru nad instytucjami istotnymi musi informować EUNB, czy stosuje się lub zamierza się stosować do jego nowo wydanych wytycznych i zaleceń. W 2020 EBC przekazał EUNB takie powiadomienia w odniesieniu do siedmiu wytycznych, jednej wytycznej wspólnego komitetu i trzech zaleceń. Stosowne informacje można znaleźć na stronie internetowej EBC poświęconej nadzorowi bankowemu [60] . Do tej pory Nadzór Bankowy zawsze informował EUNB, że przestrzega lub zamierza przestrzegać jego wytycznych.

4.2.4. Wkład w prace Rady Stabilności Finansowej

W 2020 Nadzór Bankowy EBC czynnie uczestniczył w pracach Rady Stabilności Finansowej (Financial Stability Board, FSB), w szczególności w dziedzinach współpracy nadzorczej i regulacyjnej, wdrażania standardów oraz restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji. Brał także udział w posiedzeniach regionalnej grupy konsultacyjnej FSB do spraw europejskich.

FSB skupia się obecnie na monitorowaniu wdrożenia reform w światowym sektorze finansowym i ocenie ich skutków. Nadzór Bankowy EBC będzie aktywnie uczestniczyć w istotnych dla niego inicjatywach FSB, które mają na celu określenie wpływu uzgodnionych reform na konkretne formy kredytowania, również z myślą o wykazaniu korzystnego oddziaływania stabilnego i dobrze funkcjonującego sektora bankowego na zrównoważony wzrost gospodarczy. Weźmie także udział w pracach nad innymi ważnymi zagadnieniami strategicznymi, takimi jak kwestia banków „zbyt dużych, by upaść”, restrukturyzacja i uporządkowana likwidacja, zarządzanie kryzysowe i ryzyko wynikające ze stosowania w usługach finansowych nowych technologii.

5. Struktura organizacyjna Nadzoru Bankowego EBC

5.1. Rozliczanie się z odpowiedzialności

Nadzór Bankowy EBC w dalszym ciągu ściśle współpracował z Parlamentem Europejskim i Radą UE

Niniejszy raport roczny jest dla Nadzoru Bankowego EBC jedną z głównych form rozliczania się przed Parlamentem Europejskim i Radą Unii Europejskiej, czego wymaga rozporządzenie SSM. Stanowi ono, że uprawnienia nadzorcze EBC powinny być obwarowane stosownymi wymogami w zakresie przejrzystości i odpowiedzialności. EBC przywiązuje wielką wagę do utrzymywania i pełnego przestrzegania zasad odpowiedzialności demokratycznej, określonych szczegółowo w porozumieniu międzyinstytucjonalnym między Parlamentem Europejskim a EBC oraz protokole ustaleń między Radą UE a EBC.

Jeśli chodzi o relacje z Parlamentem Europejskim, w 2020 przewodnicząca Rady ds. Nadzoru występowała przed Komisją Gospodarczą i Monetarną Parlamentu, aby (a) przedstawić raport roczny EBC z działalności nadzorczej za rok 2020 (26 marca) oraz wziąć udział w (b) dwóch zwyczajnych wysłuchaniach publicznych (19 czerwca i 20 listopada) i (c) czterech doraźnych wymianach poglądów (26 marca, 19 czerwca, 9 września i 20 listopada). Do najważniejszych omawianych kwestii należały: kredyty zagrożone, rola EBC w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz test warunków skrajnych EUNB w 2020. Ponadto w 2020 EBC opublikował 35 odpowiedzi na pisemne interpelacje posłów do Parlamentu Europejskiego dotyczące nadzoru bankowego. Poruszano w nich szeroki wachlarz tematów, takich jak kredyty zagrożone, instytucje mniej istotne oraz kompetencje i reputacja kierownictwa banków.

Poza tym, zgodnie z porozumieniem międzyinstytucjonalnym, EBC przekazywał Parlamentowi Europejskiemu protokoły z posiedzeń Rady ds. Nadzoru.

Jeśli chodzi o relacje z Radą UE, przewodnicząca Rady ds. Nadzoru wzięła udział w trzech posiedzeniach Eurogrupy; pierwsze z nich odbyło się 19 lutego. W dniu 27 kwietnia przewodnicząca przedstawiła raport roczny EBC z działalności nadzorczej za rok 2020. Z kolei 5 listopada uczestniczyła w wymianie poglądów na temat wykonywania zadań nadzorczych.

W 2020 Nadzór Bankowy EBC w dalszym ciągu wypełniał swoje obowiązki sprawozdawcze wobec parlamentów krajowych, zgodnie z rozporządzeniem SSM. Opublikował sześć odpowiedzi na pisemne interpelacje posłów do parlamentów krajowych.

W 2020 EBC miał także wkład w kontrole prowadzone przez Europejski Trybunał Obrachunkowy ERRS i EUNB, dotyczące unijnych testów warunków skrajnych. Jego rola polegała na dostarczeniu dowodów; w ten sposób pomagał Trybunałowi w badaniu tych kwestii i opisaniu, jak działają odpowiednie procesy kooperacji.

Jednocześnie EBC pracował nad wdrożeniem zaleceń z dwóch sprawozdań Trybunału na temat Nadzoru Bankowego EBC, opublikowanych w styczniu 2020 i listopadzie 2020, które skupiały się na zarządzaniu kryzysowym oraz ogólnym funkcjonowaniu SSM.

EBC wysoko ceni sobie kontrole prowadzone przez Trybunał. Stara się ściśle z nim współpracować i dostarczać wszystkich informacji potrzebnych w jego pracach. W związku z przepisami Traktatu dotyczącymi zakresu mandatu Trybunału do dokonywania przeglądu EBC, w 2020 Komisja zaproponowała zawarcie porozumienia międzyinstytucjonalnego między EBC a Trybunałem w celu „określenia sposobów i warunków wymiany informacji”. Obecnie EBC i Trybunał prowadzą rozmowy na ten temat.

Ramka 4
Postawa SSM wobec ryzyka

W marcu 2020 Nadzór Bankowy EBC wydał instrukcję nadzoru dla jednolitego mechanizmu nadzorczego, która określa sposób funkcjonowania i główne procesy podejścia EBC do nadzoru bankowego w strefie euro. Następnie wydał oświadczenie o postawie SSM wobec ryzyka, aby umożliwić wszystkim interesariuszom zewnętrznym lepsze zrozumienie celu i ogólnego podejścia nadzorczego EBC. Nadzór Bankowy EBC przyczynia się do stabilności systemu finansowego przez wspieranie odporności i prawidłowego funkcjonowania sektora bankowego, tak aby mógł on wypełniać swoją usługową funkcję wobec gospodarki. Z tego powodu EBC prowadzi nadzór w sposób perspektywiczny i oparty na ryzyku. Jednak zapobieganie upadłościom banków nie jest samo w sobie celem Nadzoru Bankowego EBC. Założenie, że nie można dopuścić do żadnej upadłości, nie jest ani wykonalne, ani pożądane.

5.2. Przejrzystość i komunikacja

Aby wywiązywać się ze zobowiązania do przejrzystości, Nadzór Bankowy EBC w dalszym ciągu wyjaśniał także swoje działania, korzystając z różnych kanałów komunikacji. W 2020 przewodnicząca i wiceprzewodnicząca wygłosiły 32 przemówienia, a dwaj przedstawiciele EBC w Radzie ds. Nadzoru – 11 przemówień. Wszyscy czworo udzielili w sumie 20 wywiadów w mediach. Ponadto Nadzór Bankowy EBC opublikował 31 komunikatów prasowych i cztery pisma skierowane do banków nadzorowanych bezpośrednio. W listopadzie minęły dwa lata od powstania Biuletynu Nadzorczego – publikacji cyfrowej, którą subskrybuje już ponad 5000 osób. Do nagłaśniania nowych informacji i rozpowszechniania najważniejszych treści EBC wykorzystywał także swoje kanały w mediach społecznościowych.

Na początku roku przewodnicząca i wiceprzewodnicząca zorganizowały konferencję prasową, podczas której przedstawiły priorytety nadzoru bankowego. Obie angażowały się także w działania prowadzone przez EBC w celu dotarcia do młodszych odbiorców. Podczas pierwszego spotkania z serii „ECB Youth Dialogue”, które odbyło się w Banco de España w Madrycie, przewodnicząca rozmawiała z grupą 40 młodych finansistów. Na kolejnym spotkaniu z tej serii przewodnicząca i wiceprzewodnicząca wspólnie wzięły udział w dyskusji z 260 studentami i absolwentami Frankfurt School of Finance and Management. W 2020 EBC odpowiedział także na ponad 1600 zapytań publicznych na temat nadzoru bankowego. Zorganizował ponadto 31 specjalnych wykładów dotyczących swoich zadań nadzorczych; w wykładach tych wzięło udział ok. 1000 osób.

5.3. Proces decyzyjny

5.3.1. Rada ds. Nadzoru i Komitet Sterujący

W 2020 odbyło się w sumie 20 posiedzeń Rady ds. Nadzoru, w tym 14 we Frankfurcie nad Menem, a pięć – w formie telekonferencji. Jedno posiedzenie zorganizowano w Madrycie na zaproszenie Banco de España. Większość decyzji Rady ds. Nadzoru została podjęta w trybie procedury pisemnej [61] . Trzydzieści pięć ze 119 grup bankowych podlegających w 2020 bezpośredniemu nadzorowi EBC chciało otrzymywać oficjalne decyzje EBC w języku urzędowym UE innym niż angielski.

Decyzje podjęte przez Radę ds. Nadzoru w 2020

Uwagi:
1) Liczba ta uwzględnia procedury pisemne dotyczące zarówno indywidualnych decyzji nadzorczych, jak i innych kwestii, takich jak wspólne metodologie i konsultacje Rady ds. Nadzoru. Jedna procedura pisemna może obejmować większą liczbę decyzji nadzorczych.
2) Jest to łączna liczba indywidualnych decyzji nadzorczych skierowanych do nadzorowanych podmiotów lub instytucji zainteresowanych ich przejęciem oraz instrukcji dla właściwych organów krajowych w sprawie instytucji istotnych i mniej istotnych. Jedna decyzja może obejmować większą liczbę zgód organu nadzoru. Dzięki zastosowaniu ramowych zasad delegowania uprawnień nie wszystkie z tych decyzji nadzorczych zostały zatwierdzone przez Radę ds. Nadzoru i przyjęte przez Radę Prezesów. Ponadto Rada ds. Nadzoru podjęła też decyzje w sprawie różnych zagadnień przekrojowych (m.in. wspólnych metodologii) i instytucjonalnych.
3) Tych 1006 decyzji w sprawie oceny kompetencji i reputacji odnosi się do 2026 osobnych procedur (zob. punkt 3.1.2).

Oprócz ostatecznych projektów decyzji dotyczących konkretnych banków, przedłożonych Radzie Prezesów do zatwierdzenia w trybie braku sprzeciwu, Rada ds. Nadzoru podjęła kilka decyzji w kwestiach przekrojowych, przede wszystkim dotyczących stosowania wspólnych metodologii i zasad w konkretnych dziedzinach nadzoru. Niektóre z tych decyzji zostały sporządzone przez doraźne grupy wyznaczone przez Radę ds. Nadzoru, złożone z przedstawicieli wyższego kierownictwa EBC i właściwych organów krajowych. Grupy te prowadziły prace przygotowawcze dotyczące m.in. metodologii SREP, podejścia do nadzorowanych instytucji z wysokim stanem kredytów zagrożonych oraz uproszczenia procedur w SSM.

Rada ds. Nadzoru

Pierwszy rząd (od lewej): Fabio Panetta, Denis Beau, Liga Kleinberga (w zastępstwie Pētersa Putniņša), Tom Dechaene, Andrea Enria, Catherine Galea, Margarita Delgado, Vita Pilsuma (w zastępstwie Zoi Razmusy), Stelios Georgakis (w zastępstwie Yiangosa Demetriou).
Środkowy rząd (od lewej): Frank Elderson, Renata Bagdonienė (w zastępstwie Vytautasa Valvonisa), Vladimír Dvořáček, Elisa Ferreira, Ignazio Angeloni, Anneli Tuominen, Helmut Ettl, Felix Hufeld, Andreas Ittner.
Ostatni rząd (od lewej): Ed Sibley, Claude Wampach, Primož Dolenc, Joachim Wuermeling, Andres Kurgpõld (w zastępstwie Kilvara Kesslera), Pentti Hakkarainen, Eric Cadilhac, Oliver Bonello, Ilias Plaskovitis.

W 2020 odbyło się 12 posiedzeń Komitetu Sterującego, w tym 10 we Frankfurcie nad Menem, jedno przeprowadzone w formie telekonferencji i jedno zorganizowane w Madrycie na zaproszenie Banco de España. W kwietniu nastąpiła kolejna rotacja pięciu przedstawicieli właściwych organów krajowych po upływie rocznej kadencji.

5.3.2. Usprawnienie procesu decyzyjnego

W 2020 grupa ds. uproszczenia SSM (zob. punkt 5.4) zaproponowała i wprowadziła szereg środków, aby zoptymalizować funkcjonowanie Rady ds. Nadzoru przez uproszczenie procesu decyzyjnego i poprawę dostępu członków Rady do informacji. Trzy najważniejsze z tych środków to: (a) zmniejszenie liczby posiedzeń Rady ds. Nadzoru oraz procedur pisemnych i pozycji informacyjnych, aby umożliwić członkom Rady skupienie się na najważniejszych kwestiach nadzorczych; (b) optymalizacja i uproszczenie posiedzeń Rady, aby były one jak najbardziej produktywne i przebiegały jak najsprawniej; oraz (c) uproszczenie i ulepszenie przepływu informacji do Rady.

Środkiem, który miał największy wpływ na proces decyzyjny, było rozszerzenie systemu delegowania uprawnień o dodatkowe rodzaje rutynowych decyzji nadzorczych EBC. Od marca 2020 możliwe jest delegowanie uprawnień decyzyjnych w zakresie ograniczania funduszy własnych, klasyfikacji instrumentów CET1 i – jeśli wymagają tego przepisy krajowe – instrumentów dodatkowych Tier I i Tier II.

5.3.3. Administracyjna Rada Odwoławcza

Administracyjna Rada Odwoławcza [62] (Rada Odwoławcza) to jeden z organów EBC. Jej członkowie są indywidualnie i zbiorowo niezależni od EBC. Ich zadaniem jest przeprowadzanie przeglądów decyzji nadzorczych przyjętych przez Radę Prezesów, gdy wpłynie dopuszczalny wniosek w tej sprawie. Przegląd taki skupia się na „proceduralnej i merytorycznej zgodności” zaskarżonej decyzji z rozporządzeniem SSM, z uwzględnieniem pewnej swobody uznania pozostawionej EBC. W praktyce obejmuje sprawdzenie, czy zachowano sprawiedliwość proceduralną, czy decyzja jest odpowiednio uzasadniona i zgodna z obowiązującym prawem, czy w ocenie nie ma oczywistych błędów, czy decyzja nie jest ewidentnie niewspółmierna lub czy EBC nie nadużył swojej władzy. Efektem przeglądu jest niewiążąca opinia kierowana do Rady ds. Nadzoru, w której proponowane jest uchylenie pierwotnej decyzji lub zastąpienie jej nową o identycznej lub zmienionej treści, do ostatecznego zatwierdzenia przez Radę Prezesów w trybie braku sprzeciwu.

W 2020 Rada Odwoławcza otrzymała pięć nowych wniosków o przegląd administracyjny decyzji nadzorczych EBC. Przyjęła natomiast cztery opinie, gdyż jeden wniosek został wycofany po przedstawieniu przez EBC sprostowania decyzji nadzorczej (zob. tabela 7). Podczas badania wszystkich spraw rozpatrywanych w 2020 Rada Odwoławcza przeprowadziła wysłuchania, co dało wnioskodawcom i EBC dodatkową możliwość odniesienia się do zaskarżonej decyzji.

Liczba przeglądów przeprowadzonych przez Radę Odwoławczą

Badane zagadnienia i istotne kwestie

Sprawy rozpatrywane przez Radę Odwoławczą odnosiły się do różnych rodzajów decyzji nadzorczych: w sprawie przestrzegania wymogów nadzorczych, cofnięcia licencji, nabycia znacznego pakietu akcji i sankcji administracyjnych.

W 2020 przeglądy decyzji EBC dotyczyły głównie spraw związanych ze zgodnością z przepisami proceduralnymi (np. rzetelności przedstawienia faktów, odpowiednich podstaw prawnych, podania wystarczających motywów w uzasadnieniu i zasady proporcjonalności) oraz współpracy EBC z właściwymi organami krajowymi przy sporządzaniu decyzji EBC.

Jurysdykcja Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nad EBC

W 2020 wniesiono do Trybunału Sprawiedliwości 19 pozwów bezpośrednich przeciwko EBC oraz odwołania od wyroku Sądu Unii Europejskiej (Sąd) w dwóch sprawach dotyczących EBC. W ciągu roku Sąd rozstrzygnął dwie grupy spraw związanych z Nadzorem Bankowym EBC. W dniu 24 kwietnia 2020 podtrzymał decyzje EBC skierowane do: Caisse régionale de crédit agricole mutuel Alpes Provence (sprawa T‑133/16), Caisse régionale de crédit agricole mutuel Nord Midi-Pyrénées (sprawa T‑134/16), Caisse régionale de crédit agricole mutuel Charente-Maritime Deux-Sèvres (sprawa T‑135/16) i Caisse régionale de crédit agricole mutuel Brie Picardie (sprawa T‑136/16). W tych czterech decyzjach, przyjętych 7 października 2020, EBC zatwierdził powołanie wskazanych osób na stanowisko prezesa zarządu we wnioskujących o to bankach, ale wyraził sprzeciw wobec jednoczesnego powierzenia im funkcji „osoby faktycznie kierującej działalnością” danego banku. Natomiast 13 lipca 2020 Sąd anulował decyzje EBC skierowane do: La Banque Postale (sprawa T-733/16), BNP Paribas (sprawa T-768/16), Crédit Agricole SA (sprawa T-758/16), Société générale (sprawa T-757/16), Confédération nationale du Crédit mutuel (sprawa T-751/16) i BPCE (sprawa T-745/16). W tych sześciu decyzjach EBC odrzucił wnioski banków o zezwolenie, by z obliczenia wskaźnika dźwigni wyłączyć pewne ekspozycje wobec Caisse des Dépôts et Consignations związane z lokatami złożonymi na książeczkach oszczędnościowych „livret A”, „livret de développement durable et solidaire” i „livret d’épargne populaire”.

5.4. Poprawa skuteczności i wydajności SSM

5.4.1. Przegląd prac Działu Zapewnienia Jakości Nadzoru od czasu jego utworzenia w EBC

Aby zwiększyć wiarygodność Nadzoru Bankowego EBC oraz zapewnić utrzymanie wysokiej jakości i spójności nadzoru w całym SSM, EBC utworzył Dział Zapewnienia Jakości Nadzoru. Dział ten ściśle współpracuje z siecią jednostek ds. zapewniania jakości z właściwych organów krajowych, która wnosi wkład w postaci dyskusji i wiedzy w wypracowywane przez niego rozwiązania, gdy wpływają one na działalność tych organów.

Aby tworzyć wartość, Dział Zapewnienia Jakości Nadzoru wykorzystuje szereg powiązanych narzędzi, w tym zwłaszcza kontrole jakości ex post. Jego celem jest podnoszenie jakości i spójności oraz zapewnienie skuteczności Nadzoru Bankowego EBC. Dział ten pełni także funkcję repozytorium wiedzy na temat najlepszych praktyk.

Jego sposób działania opiera się na otwartej współpracy i wzajemnym zrozumieniu z jednostkami operacyjnymi i właściwymi organami krajowym, aby uwzględnić ich praktyki nadzorcze, ryzyka, słabości i zapotrzebowanie na realistyczne ulepszenia. Dział Zapewnienia Jakości Nadzoru dąży zatem do opracowania konstruktywnych, perspektywicznych i opartych na ryzyku rozwiązań odnoszących się do wyników prac, metodologii, procesów i narzędzi SSM.

Po każdym przeglądzie jakości dział ten stara się uzgodnić z odnośnymi obszarami funkcjonalnymi propozycje ulepszeń oraz identyfikuje właściwych adresatów i harmonogram wdrażania tych propozycji. Adresaci ci pozostają odpowiedzialni za przedmiotowe procesy, gdyż to oni są w pierwszym rzędzie zainteresowani zastosowaniem i wdrożeniem propozycji opracowanych wspólnie z Działem Zapewnienia Jakości Nadzoru. Od czasu swojego ustanowienia dział ten przeprowadził 24 przeglądy, w wyniku których przedstawił ponad 300 propozycji ulepszeń. Ponadto przekazuje jednostkom operacyjnym swoje uwagi podczas warsztatów, seminariów, wizyt we właściwych organach krajowych itp.

Oprócz przeglądów jakościowych Dział Zapewnienia Jakości Nadzoru prowadzi też działania na rzecz zwiększenia skuteczności i wydajności jednolitego mechanizmu nadzorczego. Stosuje przy tym zestaw komplementarnych narzędzi. Należy do nich program szkoleniowy SSM, który ma na celu utrzymanie wysokiego poziomu kompetencji zawodowych osób pracujących w SSM oraz uspójnianie praktyk nadzorczych. Poza tym Dział Zapewnienia Jakości Nadzoru wspiera obszary funkcjonalne w relacjach z audytorami wewnętrznymi i zewnętrznymi (np. Dyrekcją ds. Audytu Wewnętrznego, Komitetem Audytorów Wewnętrznych i Europejskim Trybunałem Obrachunkowym). Wspomaga także grupę ekspercką wysokiego szczebla ds. zarządzania ryzykiem operacyjnym w SSM, która monitoruje sposób zarządzania tym rodzajem ryzyka. Dział ten pełni także centralną funkcję w upraszczaniu jednolitego mechanizmu nadzorczego, w czym wspierają go siostrzane jednostki w EBC i właściwych organach krajowych. Pomaga obszarom funkcjonalnym i właściwym organom krajowym we wdrażaniu rozwiązań upraszczających oraz dąży do uczynienia prostoty jedną z podstawowych wartości SSM.

5.4.2. Wnioski grupy ds. uproszczenia SSM

Z biegiem czasu struktury i procesy w obrębie SSM stały się bardziej złożone, więc konieczne stało się ich uproszczenie. Jako że jednolity mechanizm nadzorczy osiągnął już większą dojrzałość organizacyjną, powołano grupę ds. jego uproszenia (SSM Simplification Group, SSG), złożoną z przedstawicieli EBC i właściwych organów krajowych. Grupa ta przeprowadziła ocenę procesów nadzorczych pod kątem zmniejszenia nadmiernej złożoności oraz wyeliminowania powielania prac w celu optymalizacji wykorzystania zasobów SSM oraz większego oparcia nadzoru na ryzyku.

Aby nadzorcy byli bardziej świadomi znaczenia prostoty, zostanie ona włączona do podstawowych zasad funkcjonowania SSM przedstawionych w instrukcji nadzoru dla jednolitego mechanizmu nadzorczego.

Podejście do uproszczenia struktur i procesów w SSM zaproponowane przez grupę SSG obejmuje trzy elementy. Po pierwsze, obszary funkcjonalne EBC i właściwe organy krajowe, w tym wspólne zespoły nadzorcze i jednostki międzywydziałowe, powinny przez cały czas aktywnie uczestniczyć w opracowywaniu prostych procesów. Po drugie, należy rozwijać przekrojowe podejście do upowszechniania najlepszych praktyk w całym SSM. Po trzecie, Rada ds. Nadzoru powinna sterować procesem upraszczania, nadawać ton i propagować proste procesy dla wsparcia realizacji celów SSM.

Mówiąc konkretniej, grupa SSG zaproponowała nowe rozwiązania upraszczające, które stały się także katalizatorem dla trwających już inicjatyw. Jedną z takich propozycji było ograniczenie liczby poziomów zatwierdzania i obszerności wniosków Rady ds. Nadzoru. Kolejna propozycja dotyczyła wymiany informacji między EBC a właściwymi organami krajowymi z wykorzystaniem systemu zarządzania informacjami w SSM (IMAS). Grupa SSG zaproponowała także kilka środków dotyczących uproszczenia wymogów sprawozdawczości nadzorczej oraz przetwarzania i przechowywania danych przekazywanych na wniosek nadzorców.

Przedstawiła również propozycje dotyczące optymalizacji działania Rady ds. Nadzoru, w tym uproszczenia procedur decyzyjnych i dostępu jej członków do informacji.

W wyniku tych inicjatyw, w szczególności dzięki wprowadzeniu ramowych zasad delegowania uprawnień (zob. punkt 5.3.2), zmniejszyła się liczba procedur zatwierdzanych przez Radę Prezesów i Radę ds. Nadzoru. Ponadto za sprawą racjonalizacji, automatyzacji i lepszego przepływu informacji do Rady ds. Nadzoru, a także ulepszenia narzędzi do śledzenia, udało się także zoptymalizować i uprościć jej posiedzenia. Wreszcie, dzięki efektywniejszym harmonogramom i usprawnieniu obiegu dokumentów w ramach procedur pisemnych i obiegu informacji, zmniejszono częstotliwość posiedzeń Rady.

Grupa SSG przedstawiła także propozycje dotyczące poprawy współpracy w obrębie wspólnych zespołów nadzorczych, całościowego podejścia do uproszczenia planowania nadzoru na miejscu i na odległość, cyfryzacji procesów i optymalizacji istniejących infrastruktur informatycznych.

Efekty działań upraszczających

Źródło: Dyrekcja Generalna – Sekretariat Rady ds. Nadzoru / Dział Procesów Decyzyjnych SSM.

5.5. Pracownicy Nadzoru Bankowego EBC

Wewnętrzna reorganizacja Nadzoru Bankowego EBC

W ramach zmian organizacyjnych w Nadzorze Bankowym EBC przeniesiono trzy działy z Dyrekcji Generalnej ds. Nadzoru Mikroostrożnościowego IV do Dyrekcji Sekretariat.

W lutym 2020 Dział Zezwoleń, Dział Egzekwowania Prawa i Sankcji oraz Dział Zapewnienia Jakości Nadzoru zostały przeniesione do Dyrekcji Sekretariat. Następnie zmieniono jej status na dyrekcję generalną. Utworzono w niej Dział Procesów Decyzyjnych SSM, który objął dwie sekcje należące wcześniej do Dyrekcji Sekretariat. Dzięki tym przesunięciom wyeliminowano dysproporcje w wielkości obszarów funkcjonalnych Nadzoru Bankowego EBC. Przyniosły one także poprawę w zarządzaniu wewnętrznym i sprzyjają wyraźniejszemu podziałowi obowiązków między Dyrekcją Generalną ds. Nadzoru Mikroostrożnościowego IV a nową Dyrekcją Generalną – Sekretariatem Rady ds. Nadzoru.

Wzrost liczby pracowników

W 2020 łączna liczba pełnych etatów zatwierdzonych dla pięciu podstawowych obszarów funkcjonalnych Nadzoru Bankowego EBC wyniosła 1099, wobec 1028,5 w 2020. Jej wzrost wiązał się głównie z przygotowaniami do brexitu, które wpłynęły na obsadę wspólnych zespołów nadzorczych i wszechstronne oceny. Ponadto zatwierdzono 30,5 etatów dla zadań z zakresu nadzoru bankowego realizowanych przez służby wspólne [63] , w wyniku czego łączna liczba etatów przewidzianych na ten cel wyniosła 453.

Wzrost liczby pracowników w 2020 – podobnie jak w 2020 – wynika głównie z brexitu

Na rok 2020 Rada Prezesów zatwierdziła kolejnych 90 etatów dla podstawowych obszarów funkcjonalnych Nadzoru Bankowego EBC i 18 etatów dla obszarów świadczących usługi wspólne na potrzeby zadań związanych z SSM. W pierwszym przypadku prawie połowa nowych etatów wynika z potrzeb na ten rok wynikających z brexitu. Pozostałe nowe etaty dla podstawowych obszarów funkcjonalnych Nadzoru Bankowego EBC są związane przede wszystkim z przejściem na korzystanie z zasobów wewnętrznych przy testach warunków skrajnych, które wcześniej prowadzono z pomocą konsultantów zewnętrznych. Co do przyszłych zasobów bezpośrednio związanych z brexitem, obecnie oczekuje się, że zapotrzebowanie na dodatkowe etaty będzie niższe, niż pierwotnie szacowano, a ich wprowadzanie zostanie przedłużone do 2022.

Jeśli chodzi o reprezentację obu płci, odsetek kobiet wśród osób zatrudnionych na czas nieokreślony i określony w podstawowych obszarach funkcjonalnych Nadzoru Bankowego EBC w 2020 nadal wynosił 40%. W porównaniu z poprzednim rokiem odsetek kobiet na stanowiskach kierowniczych nieco zmalał – do 31%, natomiast na stanowiskach niekierowniczych pozostał bez zmian na poziomie 42%.

Rozwijanie kontroli na miejscu prowadzonych przez zespoły transgraniczne: zwiększenie liczby krótkoterminowych delegacji inspektorów z właściwych organów krajowych do EBC

Europejski nadzór bankowy rozpoczął wieloletni plan zwiększenia udziału kontroli na miejscu prowadzonych przez zespoły transgraniczne i mieszane [64] . Inicjatywa ta ma na celu wyrównywanie warunków działania i ujednolicanie stosowania metodologii prowadzenia kontroli na miejscu. Ma również wzmacniać ducha zespołowego i budować wspólną kulturę wśród pracowników prowadzących takie kontrole. Ponadto umożliwia spojrzenie na sytuację banku z perspektywy pracowników właściwych organów krajowych z innych państw.

Aby zachęcić inspektorów z właściwych organów krajowych do udziału w kontrolach prowadzonych przez zespoły transgraniczne i mieszane, zaproponowano im różne rozwiązania. Przede wszystkim mogą oni wybrać oddelegowanie do EBC na czas trwania kontroli na podstawie umowy przewidzianej dla pracowników Europejskiego Systemu Banków Centralnych i organizacji międzynarodowych (umowa typu ESCB/IO [65] ), w ramach której ich wynagrodzenie oraz koszty podróży i zakwaterowania są pokrywane z budżetu EBC (czyli przez ten czas nie obejmują ich zasady zatrudnienia obowiązujące we właściwym organie krajowym). Taka możliwość została wprowadzona w 2020 i jest powszechnie wykorzystywana: w sumie zawarto 128 umów ESCB/IO z inspektorami z organów krajowych, którzy weszli do zespołów transgranicznych i mieszanych. W ten sposób wspiera się wymianę kadr w obrębie europejskiego nadzoru bankowego. Członkowie zespołów pracujący na podstawie umów ESCB/IO mają jednakowe warunki zatrudnienia. Sprzyja to integracji i poczuciu wspólnoty oraz pomaga w budowaniu wspólnej kultury nadzoru na miejscu. Zwiększa się także wymienność kadr: jeśli brakuje osoby dysponującej wiedzą z konkretnej dziedziny, można zaangażować eksperta z innego organu nadzorczego.

„Supervisors Connect” i „Inspectors’ Day” – pierwsze imprezy integracyjne dla pracowników właściwych organów krajowych i EBC

Aby dalej kształtować wspólną europejską kulturę nadzoru, w 2020 zorganizowano we Frankfurcie dwie imprezy dla całego SSM.

W spotkaniu „Supervisors Connect” wzięło udział 280 osób, w tym 200 z właściwych organów krajowych i krajowych banków centralnych

Pierwsza z nich – „Supervisors Connect” – trwała od 17 do 19 kwietnia. Zaproszono na nią przede wszystkim wszystkich koordynatorów i podkoordynatorów wspólnych zespołów nadzorczych, ale także członków wyższego kierownictwa odpowiedzialnych za nadzór nad instytucjami mniej istotnymi oraz najwyższych rangą przedstawicieli sieci międzyinstytucjonalnych SSM. Druga impreza – „Inspectors’ Day” – odbyła się w dniach 29–30 października z udziałem inspektorów uczestniczących w kontrolach na miejscu, łącznie z tymi, którzy zajmują się kontrolowaniem modeli i planowaniem.

W „Supervisors Connect” uczestniczyło 280 nadzorców, w tym 200 z właściwych organów krajowych i krajowych banków centralnych. Przez 2,5 dnia uczestnicy brali udział w różnych panelach i sesjach grupowych poświęconych takim tematom jak cyfryzacja, ryzyko cybernetyczne, rentowność i brexit. Nadzorcy z właściwych organów krajowych aktywnie włączyli się w prowadzenie dyskusji – stanowili 30 z 38 prelegentów. Ponadto uczestnicy mogli wziąć udział w warsztatach z kompetencji interpersonalnych: umiejętności przywódczych, zarządzania konfliktami i komunikacji. Mieli też okazję do nawiązania nowych kontaktów, m.in. podczas „targu informacji”, na którym swoją pracę przedstawiały różne obszary funkcjonalne EBC. Dzięki temu uczestnicy mogli ze sobą porozmawiać, uczyć się od siebie nawzajem oraz dzielić najlepszymi praktykami.

W imprezie „Inspectors’ Day” wzięło udział 400 nadzorców

Impreza „Inspectors’ Day” została zorganizowana na podobnej zasadzie jak „Supervisors Connect”, czyli jako połączenie sesji plenarnych i grupowych (łącznie 28) na różne tematy techniczne (przegląd dokumentacji kredytowej, próbkowanie statystyczne, MSSF 9, TRIM) z wymianą doświadczeń. Wzięło w niej udział prawie 400 inspektorów prowadzących kontrole na miejscu w SSM.

„Supervisors Connect” i „Inspectors’ Day” to pierwsze imprezy o takim charakterze i zasięgu, jakie zorganizowano w SSM od jego powstania. W przyszłości będą się odbywać co dwa lata, a ich gospodarzem – przede wszystkim ze względu na koszty – będzie Nadzór Bankowy EBC we Frankfurcie.

5.6. Stosowanie w praktyce kodeksu postępowania

Artykuł 19 ust. 3 rozporządzenia SSM nakłada na EBC obowiązek posiadania kodeksu postępowania dla personelu i kadry kierowniczej EBC zaangażowanych w nadzór nad bankami, regulującego kwestie konfliktu interesów. Odpowiednie przepisy są zawarte w zasadach etyki zawodowej EBC; nad ich stosowaniem w praktyce czuwa Biuro ds. Zgodności i Zarządzania Wewnętrznego, które udziela wszystkim pracownikom EBC porad w kwestiach etyki.

W 2020 Biuro ds. Zgodności i Zarządzania Wewnętrznego kontynuowało działania na rzecz stworzenia silnej kultury etycznej w ESBC i SSM, z pełnym poparciem Zarządu EBC i Rady ds. Nadzoru. W związku z tym wszyscy nowi pracownicy Nadzoru Bankowego EBC przeszli obowiązkowe szkolenie internetowe i wzięli udział w specjalnych warsztatach mających uświadomić im, jak podchodzić do dylematów etycznych. Ponadto Biuro odpowiedziało na ok. 1850 pytań dotyczących różnych zagadnień, z których jedną trzecią zgłosili pracownicy Nadzoru Bankowego EBC. Prawie połowa tych pytań dotyczyła prywatnych transakcji finansowych; na następnym miejscu były ograniczenia w podejmowaniu pracy po ustaniu zatrudnienia w EBC i konflikt interesów (zob. wykres 12).

W ramach regularnego monitorowania przestrzegania zasad etyki zawodowej Biuro ds. Zgodności i Zarządzania Wewnętrznego wykryło niewielką liczbę naruszeń, z których 40% dotyczyło pracowników i członków kierownictwa Nadzoru Bankowego EBC. Żadnego z tych przypadków nie uznano za celowe lub poważne naruszenie zasad.

Zestawienie pytań otrzymanych w 2020 od pracowników Nadzoru Bankowego EBC

Jeśli chodzi o pracowników i członków kierownictwa nadzoru bankowego, którzy odeszli z pracy w 2020, w trzech przypadkach zastosowano przejściowy zakaz zajmowania określonych stanowisk przewidziany w zasadach etycznych. Wszystkie te przypadki dotyczyły osób zajmujących dotychczas stanowiska kierownicze w SSM i zamierzających podjąć pracę w przedsiębiorstwach finansowych, których wcześniej nie nadzorowały.

EBC sprawdził, jakie środki były stosowane przez właściwe organy krajowe dla zapewnienia zgodności z jego wytycznymi określającymi wspólne zasady etyki dla EBC i właściwych organów krajowych, i stwierdził, że wytyczne te zostały w pełni wdrożone w całym SSM. Badanie to koordynowała grupa zadaniowa złożona z osób odpowiedzialnych za przestrzeganie zasad. Grupa ta w dalszym ciągu wspiera Radę Prezesów w średniookresowych działaniach na rzecz dalszej harmonizacji standardów etycznych.

Komitet EBC ds. Etyki udziela porad w sprawach etyki zawodowej członkom najwyższych organów EBC. W 2020 wydał jedenaście opinii dotyczących osób pełniących wysokie funkcje w EBC i zajmujących się nadzorem bankowym. Większość z tych opinii odnosiła się do stosownych okresów karencji.

Komitet odegrał także ważną rolę w opracowaniu nowych – wspólnych, kompleksowych i nowoczesnych – zasad etyki zawodowej dla wszystkich osób pełniących wysokie funkcje w EBC, w tym członków Rady ds. Nadzoru. Zasady te zostały zatwierdzone przez Radę Prezesów w grudniu 2020 i obowiązują od stycznia 2020. Odzwierciedlają podstawowe zasady i wartości EBC, a jednocześnie uwzględniają jego specyfikę wynikającą z potrójnej roli: banku centralnego, organu nadzoru bankowego i instytucji unijnej. Stanowią też odpowiedź na wnioski Parlamentu Europejskiego i zalecenia Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

5.7. Stosowanie zasady rozdziału zadań związanych z polityką pieniężną od zadań nadzorczych

W 2020 zasada rozdziału zadań związanych z polityką pieniężną od zadań nadzorczych była stosowana głównie do wymiany informacji między pionami EBC [66] .

Zgodnie z decyzją EBC/2020/39 w sprawie wdrożenia rozdziału funkcji polityki pieniężnej od funkcji nadzorczej EBC wymiana informacji opierała się na zasadzie „wiedzy koniecznej” (ang. need to know): dany pion funkcyjny musiał każdorazowo udowodnić, że żądane informacje są mu potrzebne do realizacji zadań. W większości przypadków dostępu do informacji poufnych udzielał bezpośrednio pion będący ich właścicielem. Odbywało się to zgodnie z decyzją EBC/2020/39, która zezwala, by dostępu do informacji dotyczących danych zanonimizowanych lub niestanowiących informacji wrażliwych dla danej funkcji udzielał bezpośrednio odpowiedni pion. Nie wystąpiła potrzeba interwencji Zarządu dla rozwiązania potencjalnych konfliktów interesów. Niemniej zgodnie z decyzją EBC/2020/39 zaangażowanie Zarządu było konieczne w kilku sytuacjach związanych z udzieleniem zgody na udostępnienie niezanonimizowanych danych dotyczących pojedynczych banków (np. ze sprawozdań FINREP i COREP [67] oraz innych surowych danych) lub wrażliwych ocen strategicznych. Dostępu do tych danych udzielono zgodnie z zasadą wiedzy koniecznej po ocenie każdego przypadku i na ograniczony czas, tak aby zapewnić, że wiedza ta była rzeczywiście w każdej chwili konieczna.

Rozdział zadań na szczeblu decyzyjnym nie budził zastrzeżeń, nie było więc potrzeby interwencji zespołu mediacyjnego.

5.8. Ramowe zasady przekazywania danych oraz zarządzanie informacjami

5.8.1. Zmiany w ramowych zasadach przekazywania danych

Zgodnie z rozporządzeniem ramowym SSM Europejski Bank Centralny odpowiada za organizację zbierania i kontrolę jakości danych nadzorczych przekazywanych przez nadzorowane podmioty [68] . Chodzi przede wszystkim o to, by dane wykorzystywane przez nadzorców banków były wiarygodne i aktualne.

Dane nadzorcze są zbierane i udostępniane zainteresowanym zgodnie z podejściem sekwencyjnym przewidującym udział właściwych organów krajowych

Zbieranie danych odbywa się według tzw. podejścia sekwencyjnego [69] , w ramach którego EBC ściśle współpracuje z właściwymi organami krajowymi, które są pierwszymi odbiorcami sprawozdań ostrożnościowych instytucji kredytowych i dokonują wstępnej kontroli jakości. Po otrzymaniu sprawozdań z danymi EBC udostępnia je docelowym użytkownikom, w tym wspólnym zespołom nadzorczym lub służbom międzywydziałowym Nadzoru Bankowego EBC. Odbywa się to za pomocą systemu zarządzania informacjami w SSM (IMAS). Wybrane dane dla podzbioru instytucji (głównie instytucji istotnych) są po otrzymaniu przesyłane także do EUNB i SRB. Oprócz danych nadzorczych EBC gromadzi także informacje o podmiotach składających sprawozdania (są to tzw. dane stałe), np. kraju, w którym mają one siedzibę, i ich relacjach z innymi podmiotami z grup bankowych. Od 1 grudnia 2020 właściwe organy krajowe lub krajowe banki centralne i EBC przekazują wszystkie dane stałe i ich aktualizacje bezpośrednio przez Rejestr Instytucji i Podmiotów Powiązanych (Register of Institutions and Affiliates Data, RIAD) [70] .

Zgodnie z wersją 2.7 ram sprawozdawczych EUNB, która ma zastosowanie do przekazywania danych od 31 marca 2020, zestaw danych nadzorczych obejmuje obecnie także ekspozycje na papiery skarbowe, szczegółowe informacje o stratach z tytułu ryzyka operacyjnego i dodatkowe mierniki do monitorowania płynności. Uwzględnia także zmiany wynikające z MSSF 9. Dane na 31 grudnia 2020 są zgodne z wersją 2.8 ram sprawozdawczych EUNB, w której wprowadzono nowe wymogi w zakresie sprawozdawczości w odniesieniu do wyceny ostrożnościowej (COREP) i wykonawczych standardów technicznych dotyczących przekazywania danych w związku z restrukturyzacją i uporządkowaną likwidacją.

Jakość danych nadzorczych jest regularnie sprawdzana

EBC ocenia jakość danych nadzorczych przekazywanych na podstawie wykonawczych standardów technicznych EUNB, doraźnych projektów krótkookresowych i kwartalnych raportów na temat kredytów zagrożonych. Do ramowych zasad EBC dotyczących monitorowania i kontroli jakości danych dodano procedurę eskalacyjną związaną z jakością danych. Ma to przede wszystkim zapewnić, by sprawozdawczość nadzorcza instytucji była zgodna z wymogami w tym zakresie. Dzięki tej procedurze działania podejmowane przez EBC (w tym środki nadzorcze) w odpowiedzi na problemy związane z jakością danych mają być współmierne do okoliczności, sprawiedliwe i odstraszające. Ponadto EBC sporządza tablice wizualizacyjne, które przedstawiają ocenę jakości danych przekazywanych przez poszczególne instytucje i umożliwiają nadzorcom porównywanie wyników podobnych instytucji.

Na stronie internetowej EBC poświęconej nadzorowi bankowemu publikuje się zagregowane dane nadzorcze i wybrane informacje dotyczące filaru III

Oprócz tablic wizualizacyjnych, EBC opracowuje regularnie zbiory danych nadzorczych, kluczowe wskaźniki ryzyka i raporty dla nadzorców. Na stronie internetowej EBC poświęconej nadzorowi bankowemu publikowane są co kwartał zagregowane dane statystyczne o instytucjach istotnych na najwyższym szczeblu konsolidacji. Zakres tych danych został znacznie poszerzony w wyniku wprowadzenia najnowszych ram sprawozdawczości EUNB oraz przesuwania się centrum uwagi analityków i uczestników rynku. Obejmuje teraz nowe wskaźniki, takie jak: poziom aktywów (1, 2 lub 3), łączne zaangażowanie w sektor instytucji rządowych i samorządowych oraz parametry ryzyka kredytowego wg IRB. Co roku EBC publikuje także wskaźniki wypłacalności i dźwigni dla pojedynczych banków, ujawniane przez nie zgodnie z wymogami filaru III. W 2020 zakres danych poszerzono o informacje na temat aktywów ważonych ryzykiem (w podziale na rodzaj ryzyka i metodę obliczania) w poszczególnych globalnych i innych instytucjach o znaczeniu systemowym nadzorowanych przez EBC. Ten nowy poziom przejrzystości umożliwi zainteresowanym dokonywanie miarodajnych porównań wskaźników ostrożnościowych.

5.8.2. Dane statystyczne na potrzeby nadzoru

Nadzorcy mają do dyspozycji dane statystyczne o poszczególnych instrumentach

Oprócz przekazanych danych, nadzorcom mogą być udostępniane także poufne informacje statystyczne [71] . Obejmują one np. zbiory danych dotyczących poszczególnych instrumentów: bazę AnaCredit [72] i sprawozdania statystyczne dotyczące rynku pieniężnego [73] , które są uzupełnieniem informacji o instrumentach finansowych utrzymywanych przez instytucje pod nadzorem EBC.

W 2020 uruchomiono bazę AnaCredit, w której gromadzone są jednostkowe dane o kredytach w strefie euro

W AnaCredit gromadzone są jednolite dane o pojedynczych kredytach udzielanych przez instytucje kredytowe ze wszystkich krajów strefy euro. Baza ta została uruchomiona w czwartym kwartale 2020, początkowo z danymi z kilku krajów. Oczekuje się, że dane dla wszystkich państw strefy euro staną się dostępne do końca pierwszego kwartału 2020. Jeśli chodzi o informacje o kredytobiorcach, gromadzi się dane o kredytach udzielonych osobom prawnym, czyli przedsiębiorstwom niefinansowym, agencjom rządowym i instytucjom finansowym. Natomiast jeśli chodzi o instrumenty, zbierane są dane dotyczące depozytów (z wyłączeniem umów reverse repo), kredytów w rachunku bieżącym, zadłużenia z tytułu kart kredytowych, kredytów odnawialnych (w innych formach niż kredyt w rachunku bieżącym i zadłużenie z tytułu kart kredytowych), linii kredytowych (innych niż kredyt odnawialny), umów reverse repo, należności z tytułu dostaw i usług, leasingu finansowego i pozostałych kredytów. AnaCredit ma nie tylko dostarczać informacji na temat ryzyka kontrahenta i statusu wykonania przez niego zobowiązań, ale także umożliwiać nadzorcom rozpoznawanie ryzyk wynikających ze znacznej koncentracji kredytobiorców, monitorowanie i ocenę ryzyka kredytowego w nadzorowanych instytucjach oraz prowadzenie szczegółowych analiz ekspozycji nieobsługiwanych i adekwatności zabezpieczenia. Korzyści, jakie AnaCredit przynosi nadzorcom przy ocenie ryzyka kredytowego, są ewidentne, jednak w aktualnych zasadach ramowych istnieją pewne ograniczenia, które mogą uniemożliwić korzystanie z bazy na szerszą skalę. Dotyczy to w szczególności poziomu konsolidacji (informacje są dostępne tylko na poziomie pojedynczych podmiotów), zakresu danych o kontrahentach i instrumentach (np. nie ma informacji o gospodarstwach domowych ani o instrumentach pochodnych i pozycjach pozabilansowych) oraz progów istotności (występują np. niewielkie niezgodności między danymi z AnaCredit a statystykami nadzorczymi). Możliwości usunięcia tych ograniczeń będą badane podczas przygotowań do kolejnych etapów projektu AnaCredit.

Sprawozdania statystyczne dotyczące rynku pieniężnego przedstawiają dane dotyczące pojedynczych transakcji

Zbiór danych statystycznych dotyczących rynku pieniężnego uruchomiono 1 lipca 2020. Zawiera on dane o pojedynczych transakcjach w podziale na segmenty tego rynku: transakcje zabezpieczone i niezabezpieczone, swapy walutowe i swapy eurowe indeksowane stopą overnight. Odnośne dane przekazuje łącznie 50 instytucji kredytowych ze strefy euro (z dziesięciu krajów). Dane dotyczą transakcji zawieranych przez podmioty sprawozdawcze z innymi instytucjami finansowymi (np. bankami centralnymi, pozostałymi instytucjami pośrednictwa finansowego, firmami ubezpieczeniowymi i funduszami emerytalno-rentowymi), sektorem instytucji rządowych i samorządowych oraz przedsiębiorstwami niefinansowymi określanymi w pakiecie LCR Bazylea III jako „hurtowe”. Sprawozdawczość statystyczna dotycząca rynku pieniężnego jest uzupełnieniem danych nadzorczych na temat zabezpieczonych i niezabezpieczonych ekspozycji kredytowych. Dostarcza także danych o swapach indeksowanych stopą overnight i swapach walutowych.

5.8.3. Zarządzanie informacjami w SSM – system IMAS

W 2020 wprowadzono ważne zmiany w systemie zarządzania informacjami w SSM (IMAS). Zmiany te były związane z nowymi modułami na potrzeby procesu SREP oraz śledzenia i monitorowania ustaleń nadzoru i środków określonych w decyzjach i aktach operacyjnych EBC. Objęły też nową bazę danych dotyczącą modeli wewnętrznych, a także sekwencje czynności w IMAS na potrzeby bieżącego monitorowania modeli oraz zgłaszania spraw do jednostek odpowiedzialnych za egzekwowanie prawa i sankcje, w tym powiadamiania o potencjalnych naruszeniach przepisów.

Oprócz czynności związanych z jednolitym mechanizmem nadzorczym system IMAS jest także wykorzystywany przez SRB i krajowe organy ds. restrukturyzacji i uporządkowanej likwidacji podczas działań restrukturyzacyjno-likwidacyjnych. Stanowi więc platformę wykorzystywaną wspólnie przez SSM i SRM – zgodnie z odpowiednim protokołem ustaleń – do wymiany informacji.

6. Wykorzystanie środków budżetowych

Rozporządzenie SSM stanowi, że do skutecznego wykonywania swoich zadań nadzorczych EBC potrzebuje odpowiednich zasobów. Zasoby te są finansowane z opłat nadzorczych ponoszonych przez nadzorowane przez niego podmioty.

Wydatki z tytułu zadań nadzorczych są określane odrębnie w budżecie EBC [74] . Organem odpowiedzialnym za budżet w EBC jest Rada Prezesów. Uchwala ona roczny budżet EBC na podstawie projektu przedstawionego przez Zarząd, który kwestie związane z nadzorem konsultuje z przewodniczącym i wiceprzewodniczącym Rady ds. Nadzoru. Radę Prezesów wspiera Komitet Budżetowy (Budget Committee, BUCOM), złożony z przedstawicieli EBC i wszystkich krajowych banków centralnych z Eurosystemu. BUCOM pomaga Radzie, przedstawiając ocenę sprawozdań EBC dotyczących planowania i monitorowania budżetu.

EBC przewiduje, że w 2020 zarządzane przez niego koszty będą nadal rosnąć, zwłaszcza koszty bezpośredniego nadzoru nad instytucjami istotnymi. Nakłady budżetowe na regularne zadania się ustabilizowały, występują jednak czynniki zewnętrzne, przede wszystkim wystąpienie Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, które rodzą potrzebę zwiększenia zasobów w tym roku. Informacje dotyczące zatwierdzonego zwiększenia liczby pracowników Nadzoru Bankowego EBC przedstawiono w punkcie 5.5 niniejszego raportu.

6.1. Koszty za rok 2020

Na koszty poniesione przez EBC z tytułu wykonywania zadań nadzorczych składają się przede wszystkim koszty bezpośrednie dyrekcji generalnych Nadzoru Bankowego EBC. Pion nadzoru korzysta także z usług wspólnych świadczonych przez istniejące już wcześniej pomocnicze obszary funkcjonalne EBC [75] .

W 2020 koszty były ogólnie zgodne z szacunkami

W kwietniu 2020 Rada Prezesów uchwaliła decyzję EBC w sprawie kwoty należnej z tytułu opłat nadzorczych w 2020. W decyzji tej roczne koszty prowadzenia nadzoru bankowego oszacowano na 502,5 mln euro [76] . Na koniec 2020 koszty EBC z tytułu zadań nadzorczych wyniosły 517,8 mln euro. Było to nieco ponad 3% więcej niż szacowano w kwietniu 2020, ale różnica między budżetem a wykonaniem była mniejsza niż w 2020. Deficyt w wysokości 15,3 mln euro, zgodnie z rozporządzeniem EBC w sprawie opłat nadzorczych (rozporządzenie w sprawie opłat), zostanie uwzględniony w łącznej kwocie do pobrania w 2020 [77] .

Koszty zadań nadzorczych EBC wg funkcji (2020–2020)

Źródło: EBC.
Uwaga: Z powodu zaokrąglania pozycje mogą się nie sumować.

EBC grupuje koszty według funkcji. W odniesieniu do zadań nadzorczych główne grupy kosztów oparte na rodzaju wykonywanych zadań są następujące:

  • bezpośredni nadzór nad bankami i grupami bankowymi o statusie istotnych;
  • kontrola zwierzchnia (nadzór pośredni) nad bankami i grupami bankowymi o statusie mniej istotnych;
  • zadania przekrojowe i usługi specjalistyczne.

Podstawą tej klasyfikacji jest to, które obszary funkcjonalne EBC odpowiadają za zadania nadzorcze, których dotyczą dane koszty. Podane kwoty w poszczególnych kategoriach kosztów obejmują także przypadający na nie udział usług wspólnych realizowanych przez obszary pomocnicze. Klasyfikacja ta jest także wykorzystywana do podziału rocznych kosztów, które mają zostać pokryte przez nadzorowane podmioty rocznymi opłatami nadzorczymi, według statusu nadzorczego tych podmiotów (instytucje istotne i mniej istotne). Według metodologii podziału rocznych opłat nadzorczych określonej w art. 8 rozporządzenia w sprawie opłat koszty zadań przekrojowych i usług specjalistycznych dzieli się proporcjonalnie na koszty nadzoru nad podmiotami istotnymi, odzyskiwane w całości, oraz koszty kontroli zwierzchniej nad nadzorem nad podmiotami mniej istotnymi.

Kategoria „bezpośredni nadzór nad bankami i grupami bankowymi o statusie istotnych” obejmuje głównie koszty udziału EBC we wspólnych zespołach nadzorczych i kontrolach na miejscu. Zaliczają się do niej także koszty związane z wieloletnim projektem TRIM i zadaniami mikroostrożnościowymi w ramach codwuletniego nadzorczego testu warunków skrajnych w instytucjach istotnych, który został przeprowadzony w 2020. Nadzór pośredni nad mniej istotnymi bankami i grupami bankowymi obejmuje działania związane z kontrolą zwierzchnią i zadania z zakresu autoryzacji. Do zadań przekrojowych i usług specjalistycznych zaliczają się takie działania jak prace Sekretariatu Rady ds. Nadzoru, zadania makroostrożnościowe (w tym związane z testami warunków skrajnych), kształtowanie polityki nadzorczej, obsługa statystyczna oraz specjalistyczne usługi prawne.

Koszt zadań nadzorczych EBC wg kategorii kosztów (2020–2020)

Źródło: EBC.
Uwaga: Z powodu zaokrąglania pozycje mogą się nie sumować.

Największy procent kosztów poniesionych na działania nadzorcze dotyczy wynagrodzeń i świadczeń, wraz z powiązanymi nakładami na wynajem i utrzymanie budynków oraz innymi kosztami pracowniczymi, takimi jak podróże służbowe i szkolenia.

Przy szacowaniu kosztów prowadzenia nadzoru bankowego do pokrycia przez opłaty nadzorcze w 2020 EBC przyjął konserwatywne podejście. Niewielkie, trzyprocentowe przekroczenie budżetu wynika przede wszystkim z większego wykorzystania zatwierdzonych etatów, co pociągnęło za sobą wzrost kosztów związanych z zapleczem biurowym oraz działaniami takimi jak podróże służbowe i usługi konsultacyjne.

Przy wykonywaniu zadań nadzorczych EBC korzysta nie tylko z zasobów wewnętrznych, lecz także z zewnętrznych usług konsultacyjnych. Konsultanci zewnętrzni wnoszą wiedzę specjalistyczną lub świadczą zintegrowane usługi konsultacyjne pod kierownictwem wykwalifikowanych pracowników EBC, aby uzupełniać tymczasowe braki zasobów. W sumie na usługi konsultacyjne w zakresie zadań nadzorczych w 2020 EBC wydał 75,8 mln euro. Wśród działań wymagających usług konsultacyjnych największy był projekt TRIM – koszt jego zewnętrznego wsparcia wyniósł 45,7 mln euro. Poza tym w ciągu roku wydano 9,2 mln euro na zewnętrzną obsadę codwuletniego nadzorczego testu warunków skrajnych, aby wesprzeć ekspertów oddelegowanych z właściwych organów krajowych oraz własnych pracowników EBC. Jak podano w punkcie 5.5 niniejszego raportu, Rada Prezesów zdecydowała od 2020 zwiększyć liczbę etatów w EBC, aby mieć wystarczające zasoby wewnętrzne do prowadzenia testów warunków skrajnych, które pierwotnie były wykonywane z pomocą konsultantów zewnętrznych. Pozostałe nakłady na usługi konsultacyjne były przeznaczone głównie na standardowe kontrole na miejscu, w tym inspekcje transgraniczne, sprawdzenie przygotowania banków na skutki zmian wynikających z wprowadzenia MSSF 9, wszechstronne oceny oraz trwające przygotowania związane z brexitem.

6.2. Ramowe zasady dotyczące opłat nadzorczych w 2020

Ramy prawne dla nakładania przez EBC rocznych opłat nadzorczych na pokrycie kosztów ponoszonych przez siebie w związku z zadaniami nadzorczymi stanowi rozporządzenie w sprawie opłat w powiązaniu z rozporządzeniem SSM. Rozporządzenie w sprawie opłat określa metody: (a) ustalania łącznej kwoty rocznej opłaty nadzorczej, (b) obliczania kwot należnych od poszczególnych nadzorowanych instytucji oraz (c) pobierania rocznej opłaty nadzorczej.

Status przeglądu ramowych zasad EBC w sprawie opłat nadzorczych

Wyniki trwającego przeglądu ramowych zasad EBC dotyczących opłat nadzorczych mają zostać opublikowane do kwietnia 2020. Zostaną wówczas wyjaśnione zmiany w rozporządzeniu w sprawie opłat zaproponowane przez EBC i uruchomione konsultacje społeczne na ten temat. Zmiany te, wynikające z uwag dotyczących tego przeglądu otrzymanych podczas konsultacji społecznych w 2020, obejmują dalszą poprawę rozwiązań mających zapewnić współmierność zasad dla mniejszych banków mniej istotnych, ulepszenie procesów, w tym uproszczenie procedury zbierania danych statystycznych (czynników warunkujących wysokość opłaty), oraz wyjaśnienie pewnych elementów zasad ramowych. Oczekuje się, że zmienione rozporządzenie będzie już obowiązywać w momencie obliczania opłat nadzorczych za okres rozliczeniowy 2020.

Łączna pobrana kwota

Opłaty nałożone przez EBC z tytułu zadań nadzorczych wyniosły 474,8 mln euro

W kwietniu 2020 EBC podjął decyzję, że łączna kwota opłat z tytułu oczekiwanych kosztów prowadzenia nadzoru wyniesie 474,8 mln euro. Obliczono ją na podstawie przewidywanych kosztów na cały rok 2020, które oszacowano na 502,5 mln euro, skorygowanych o (a) nadpłatę z okresu rozliczeniowego 2020 w wysokości 27,9 mln euro oraz (b) kwoty zwrócone poszczególnym bankom za poprzednie okresy w wysokości 0,2 mln euro (netto).

Kwota do pokrycia z rocznych opłat nadzorczych jest dzielona na dwie części. Wynika to z podziału nadzorowanych podmiotów na istotne i mniej istotne, z czym wiąże się różna intensywność czynności nadzorczych EBC.

Łączny przychód z tytułu zadań w zakresie nadzoru bankowego

Źródło: EBC.
Uwaga: Z powodu zaokrąglania pozycje mogą się nie sumować.

Jak wyjaśniono w punkcie 6.1, wskutek różnicy między kosztami faktycznie poniesionymi z tytułu prowadzenia nadzoru bankowego w roku 2020 a kwotą z opłat przewidzianych za ten rok powstał deficyt w wysokości 15,3 mln euro. Zostanie on uwzględniony w łącznej kwocie do pobrania w 2020. Deficyt będzie rozdzielony między kategorie banków istotnych i mniej istotnych na podstawie relacji faktycznie poniesionych kosztów przypisanych do odpowiednich funkcji – w 2020 na instytucje istotne przypadło 91%, zaś na instytucje mniej istotne – 9%.

W poprzednich cyklach rozliczeniowych niewykorzystane kwoty pobrane w ubiegłym roku przenoszono na kolejny okres, co zmniejszało wpływ rocznego wzrostu kosztów. Jako że w łącznej kwocie należnej w 2020 zostanie uwzględniony deficyt (który ją zwiększy), a nie nadpłata (która by ją zmniejszyła), należy oczekiwać, że w tym roku łączna kwota należna zwiększy się bardziej, niż wynikałoby ze wzrostu kosztów.

Opłaty należne od poszczególnych instytucji

Indywidualne opłaty oblicza się odpowiednio do znaczenia i profilu ryzyka danej instytucji, na podstawie rocznych czynników warunkujących wysokość opłaty, przekazywanych przez wszystkie nadzorowane banki według stanu na 31 grudnia poprzedniego roku. Obliczoną kwotą obciąża się banki raz w roku, z terminem płatności w ostatnim kwartale roku obrotowego.

Zmienny składnik opłaty zależy od znaczenia i profilu ryzyka banku

Opłatę nadzorczą ustala się na najwyższym szczeblu konsolidacji w obrębie państw członkowskich uczestniczących w jednolitym mechanizmie nadzorczym. Opłata ma dwa składniki: zmienny i podstawowy. Składnik podstawowy wynosi tyle samo dla wszystkich banków i oblicza się go na podstawie 10% łącznej kwoty do refundacji [78] .

Zgodnie z art. 7 rozporządzenia w sprawie opłat wysokość indywidualnej opłaty nadzorczej musi zostać skorygowana, jeśli zaszła któraś z następujących zmian: (a) zmienił się status nadzorowanego podmiotu, tj. został on przeklasyfikowany z istotnego na mniej istotny lub odwrotnie, (b) wydano zezwolenie na prowadzenie działalności nowemu nadzorowanemu podmiotowi lub (c) cofnięto zezwolenie na prowadzenie działalności. W 2020 korekty wynikające ze zmian dotyczących poprzednich okresów rozliczeniowych, których wynikiem było wydanie przez EBC nowych decyzji w sprawie opłat nadzorczych, wyniosły 0,3 mln euro.

Więcej informacji o opłatach nadzorczych znajduje się na stronie internetowej EBC poświęconej nadzorowi bankowemu. Strona ta jest regularnie aktualizowana i dostępna we wszystkich językach urzędowych UE.

6.3. Inne przychody z tytułu zadań w zakresie nadzoru bankowego

EBC może nakładać na nadzorowane podmioty kary administracyjne za nieprzestrzeganie ostrożnościowych regulacji bankowych UE (w tym decyzji nadzorczych EBC). Przychodów z tego tytułu nie bierze się pod uwagę przy obliczaniu rocznych opłat nadzorczych. Rozporządzenie w sprawie opłat stanowi, że ani odszkodowania wypłacane osobom trzecim, ani kary (sankcje) administracyjne płacone przez nadzorowane podmioty na rzecz EBC nie wpływają na wysokość opłat nadzorczych. Kary administracyjne są wykazywane przez EBC w rachunku zysków i strat. W 2020 przychód z tytułu kar nałożonych na nadzorowane podmioty wyniósł 6,0 mln euro.

7. Akty prawne przyjęte przez EBC

W poniższych tabelach wymieniono akty prawne dotyczące nadzoru bankowego uchwalone przez EBC w 2020 i opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej lub na stronie internetowej EBC. Wykaz obejmuje akty uchwalone na podstawie art. 4 ust. 3 rozporządzenia (UE) nr 1024/2020 i innych odpowiednich instrumentów prawnych.

7.1. Rozporządzenia EBC

EBC/2020/26
Rozporządzenie Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2020/1845 z dnia 21 listopada 2020 r. w sprawie wykonania swobody uznania na mocy art. 178 ust. 2 lit. d) rozporządzenia (UE) nr 575/2020 w odniesieniu do progu dotyczącego oceny istotności przeterminowanych zobowiązań kredytowych (Dz.U. L 299 z 26.11.2020, s. 55)

7.2. Akty prawne EBC inne niż rozporządzenia

EBC/2020/44
Zalecenie Europejskiego Banku Centralnego z dnia 28 grudnia 2020 r. w sprawie zasad wypłaty dywidend (Dz.U. C 8 z 11.1.2020, s. 1)

EBC/2020/6
Decyzja Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2020/228 z dnia 13 lutego 2020 r. zmieniająca decyzję (UE) 2020/936 powołującą kierowników jednostek organizacyjnych przyjmujących delegowane decyzje w przedmiocie kompetencji i reputacji (Dz.U. L 43 z 16.2.2020, s. 18)

EBC/2020/10
Decyzja Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2020/546 z dnia 15 marca 2020 r. w sprawie przekazania uprawnień do przyjmowania decyzji w przedmiocie funduszy własnych (Dz.U. L 90 z 6.4.2020, s. 105)

EBC/2020/11
Decyzja Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2020/547 z dnia 27 marca 2020 r. w sprawie wyznaczenia kierowników jednostek organizacyjnych przyjmujących decyzje delegowane w przedmiocie funduszy własnych (Dz.U. L 90 z 6.4.2020, s. 110)

EBC/2020/12
Decyzja Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2020/667 z dnia 19 kwietnia 2020 r. w sprawie całkowitej kwoty rocznych opłat nadzorczych za 2020 r. (Dz.U. L 111 z 2.5.2020, s. 3)

8. Europejski sektor bankowy w liczbach

Statystyki nadzorcze zostały w 2020 znacznie wzbogacone

Od grudnia 2020 EBC publikuje na swojej stronie internetowej poświęconej nadzorowi bankowemu dane statystyczne o strukturze bilansu, rentowności, wypłacalności i ryzyku kredytowym nadzorowanych banków. W wyniku wprowadzenia najnowszych ram sprawozdawczych EUNB, a także przesuwania się centrum uwagi analityków i uczestników rynku, publikowane statystyki zostały w 2020 znacznie poszerzone. Dodano do nich nowe wskaźniki, takie jak poziom aktywów (1, 2 lub 3), łączna ekspozycja na sektor instytucji rządowych i samorządowych oraz parametry ryzyka kredytowego wg IRB. Te nadzorcze statystyki bankowe są podawane co kwartał, w podziale geograficznym i według kategorii banków.

Poniżej przedstawiono niektóre ważne dane za okres objęty raportem. Próby banków użyte w poszczególnych okresach referencyjnych różnią się między sobą, gdyż lista instytucji istotnych może się zmieniać w ciągu roku.

Współczynniki kapitałowe w ostatnich okresach sprawozdawczych w ujęciu średnim były stabilne

W ostatnich okresach sprawozdawczych współczynniki kapitałowe w ujęciu średnim były stabilne (zob. tabela 11). Łączny współczynnik kapitałowy w trzecim kwartale 2020 wyniósł 17,83%, co oznacza niewielki spadek w porównaniu z 17,97% rok wcześniej. Podobnie kształtował się współczynnik CET1, podczas gdy współczynnik Tier I wzrósł z 15,32% w trzecim kwartale 2020 do 15,40% w trzecim kwartale 2020. Wskaźnik dźwigni nieznacznie się obniżył, i to przy obu scenariuszach: zarówno przejściowego, jak i pełnego wprowadzenia wymogu. Wskaźnik pokrycia wypływów netto (LCR) w trzecim kwartale 2020 wyniósł 140,93%, czyli więcej niż rok wcześniej, kiedy wynosił 140,34%.

Łączny współczynnik kapitałowy i jego składowe, wskaźnik dźwigni i wskaźnik LCR, wg okresu referencyjnego

Źródło: EBC.
Uwagi: Dane dotyczą instytucji istotnych na najwyższym szczeblu konsolidacji, dla których dostępne są sprawozdania nt. adekwatności kapitałowej COREP i sprawozdania finansowe FINREP. W II i III kw. 2020 instytucji tych było 114, w IV kw. 2020 – 111, a w I i II kw. 2020 – 109. Liczba podmiotów w poszczególnych okresach referencyjnych odzwierciedla zmiany na liście instytucji istotnych wynikające z ocen istotności przeprowadzanych przez Nadzór Bankowy EBC, zwykle raz do roku, oraz z fuzji i przejęć.

Jakość aktywów banków w 2020 ponownie się poprawiła

Poprawiła się także jakość aktywów banków, gdyż ogólny wskaźnik kredytów zagrożonych równomiernie malał, z 5,15% w trzecim kwartale 2020 do 4,17% w trzecim kwartale 2020 (zob. wykres 13).

Jakość aktywów: kredyty i pożyczki zagrożone wg okresu referencyjnego

Źródło: EBC.
Uwaga: Próba taka sama jak w tabeli 11.

Łączna wartość aktywów i pasywów banków (zob. wykres 14 i wykres 15) odzwierciedla dane dla (zmiennej) próby podmiotów w określonych punktach czasowych. Gdy weźmie się to pod uwagę, można stwierdzić, że główne pozycje bilansowe są na przestrzeni czasu stabilne, choć struktura aktywów wskazuje na trend wzrostowy w pozycji „kredyty i pożyczki” oraz trend spadkowy w pozycjach „instrumenty udziałowe” i „instrumenty pochodne”. Jeśli chodzi o strukturę pasywów, widać trend spadkowy w pozycji „instrumenty pochodne” oraz niewielki wzrost w pozycji „depozyty”.

Aktywa wg okresu referencyjnego

Zobowiązania i kapitał własny wg okresu referencyjnego

© Europejski Bank Centralny 2020

Adres do korespondencji 60640 Frankfurt am Main, Germany
Telefon +49 69 1344 0
Internet www.bankingsupervision.europa.eu

Wszelkie prawa zastrzeżone. Zezwala się na wykorzystanie do celów edukacyjnych i niekomercyjnych pod warunkiem podania źródła.

Datą graniczną dla danych uwzględnionych w raporcie był 31 grudnia 2020.

Objaśnienia terminów można znaleźć w słowniczku SSM.

HTML ISBN 987-92-899-3608-8, ISSN 2443-5988, DOI 10.2866/09780, QB-BU-19-001-PL-Q

Raport_Ekspansja międzynarodowa polskich przedsiębiorstw

MDDP Business Consulting

Published on Feb 18, 2020

Współpracując codziennie z wiodącymi polskimi przedsiębiorstwami zauważamy rosnące zainteresowanie rodzimych firm możliwościami ekspansji na rynki międzynarodowe. Rosnący eksport i bezpośrednie inwestycje zagraniczne wskazują na coraz silniejsze powiązanie rodzimych firm z globalnym ekosystemem gospodarczym. Obserwacje te stały się przyczynkiem do uruchomienia formalnego projektu badawczego, którego celem było określenie rzeczywistej skali umiędzynarodowienia firm znajdujących się pod kontrolą polskiego kapitału właścicielskiego.

  • 0 Comments
  • 1 Like
  • Statistics
  • Notes

Be the first to comment

  1. 1. EKSPANSJA MIĘDZYNARODOWA POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW SKALA I CHARAKTER UMIĘDZYNARODOWIENIA NA PODSTAWIE DZIAŁALNOŚCI SPÓŁEK GIEŁDOWYCH Warszawa, styczeń 2020
  2. 2. Szanowni Państwo! Przekazujemy na Państwa ręce raport podsumowujący przeprowadzone przez nasz zespół badanie „Ekspansja międzynarodowa polskich przedsiębiorstw – skala i charakter umiędzynarodowienia na podstawie działalności spółek giełdowych”. Współpracując codziennie z wiodącymi polskimi przedsiębiorstwami zauważamy rosnące zainteresowanie rodzimych firm możliwościami ekspansji na rynki międzynarodowe. Rosnący eksport i bezpośrednie inwestycje zagraniczne wskazują na coraz silniejsze powiązanie rodzimych firm z globalnym ekosystemem gospodarczym. Obserwacje te stały się przyczynkiem do uruchomienia formalnego projektu badawczego, którego celem było określenie rzeczywistej skali umiędzynarodowienia firm znajdujących się pod kontrolą polskiego kapitału właścicielskiego. Poszukując odpowiedzi na pytania zawarte w tytule projektu badawczego przeprowadziliśmy krytyczną analizę dostępnych informacji statystycznych udostępnianych przez Główny Urząd Statystyczny oraz Narodowy Bank Polski jak również rankingów i publikacji udostępnianych przez niezależne instytucje badawcze czy media. W niniejszym raporcie znajdą Państwo podsumowanie oraz interpretację tych danych. Kluczowym elementem projektu badawczego było zebranie bezpośrednich informacji na temat skali i formy działalności międzynarodowej ponad 120 największych polskich przedsiębiorstw notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Gwarancją rzetelności i obiektywności danych wejściowych było wykorzystanie jako podstawowego źródła informacji rocznych sprawozdań finansowych publikowanych przez nie zgodnie z wymogami narzucanymi przez instytucje nadzoru finansowego. W niniejszym raporcie znajdą Państwo szereg interesujących oraz inspirujących informacji na temat aktywności dużych polskich firm poza granicami kraju. Gorąco zachęcamy do lektury, pozostając do Państwa dyspozycji w przypadku pytań. Mariusz Sumiński koordynator projektu badawczego MDDP Business Consulting 2
  3. 3. STRESZCZENIE MENEDŻERSKIE Problem umiędzynaradawiania się polskich firm jest przedmiotem zainteresowania zarówno władz krajowych, jak i właścicieli i menedżerów największych rodzimych firm. GUS i NBP publikują corocznie szereg informacji na temat wielkości eksportu czy bezpośrednich inwestycji zagranicznych polskich przedsiębiorstw. Raporty te uwzględniają jednak wszystkie podmioty funkcjonujące w gospodarce narodowej, w tym również część międzynarodowych grup kapitałowych działających w Polsce, których głównym zadaniem jest produkcja dóbr przeznaczonych do sprzedaży poza granicami naszego kraju. Oczywiście przedsiębiorstwa te są istotnym elementem naszego krajobrazu gospodarczego, niemniej jednak odpowiedź na pytanie o stopień umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw wymaga przesunięcia ich poza nawias prowadzonej analizy. Decydując się na uruchomienie projektu badawczego poświęconego tej problematyce musieliśmy sobie odpowiedzieć na pytanie, co jest wyznacznikiem stopnia umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa. Zdecydowaliśmy się na odrzucenie modeli teoretycznych wskazujących, że ostateczną formą dojrzałości jest prowadzenie działalności produkcyjnej poza granicami kraju macierzystego. Uznaliśmy, że decyzja o lokalizacji zakładów produkcyjnych jest uwarunkowana szeregiem czynników związanych z branżą i pozycją konkurencyjną przedsiębiorstwa. Dodatkowo w niektórych sektorach (usługi, handel) działalność produkcyjna nie występuje. W decyzji tej utwierdziły nas przypadki firm takich jak LPP, która zleca wytwarzanie sprzedawanych przez siebie produktów kooperantom z Chin i krajów Azji Południowo-Wschodniej. Z tego powodu dwie miary, które poddaliśmy analizie w naszym badaniu to:   udział przychodów osiąganych poza granicami Polski w skonsolidowanych przychodach firmy (grupy kapitałowej) ogółem, liczba krajów, w których dana firma (grupa kapitałowa) posiada spółki zależne prowadzące działalność operacyjną zgodną z profilem jednostki dominującej. Próbę badawczą stanowiły największe polskie przedsiębiorstwa – do badania zaklasyfikowano przedsiębiorstwa umieszczone na liście 500 największych polskich firm publikowanej corocznie przez tygodnik „Polityka”. Spośród 500 firm, które zarejestrowały w 2020 roku najwyższe przychody ze sprzedaży, zidentyfikowaliśmy 121 podmiotów notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Podstawowym źródłem informacji były raporty okresowe (roczne) udostępnione przez spółki publiczne. W okresie od września do grudnia 2020 roku poddaliśmy analizie 575 rocznych sprawozdań finansowych za lata 2008 – 2020 opublikowanych przez największe firmy notowane obecnie na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. 3
  4. 4. UDZIAŁ SPRZEDAŻY ZAGRANICZNEJ W grupie 112 największych polskich firm giełdowych, dla których możliwe było uzyskanie informacji na temat podziału sprzedaży pomiędzy Polskę a rynki zagraniczne średni udział przychodów związanych z działalnością międzynarodową wynosił przeszło 25% (mediana 18,8%). Oznacza to, że nawet co czwarty złoty (PLN) wpływający do największych polskich przedsiębiorstw pochodzi spoza naszego kraju. Zagranica 25,4% Polska 74,6% Jedynie 26 firm (23,2%) uzyskało w 2020 roku przychody ze sprzedaży wyłącznie na terenie Polski lub udział przychodów związanych z rynkami zagranicznymi nie przekraczał 1%. Z drugiej strony, w przypadku aż 21 podmiotów (18,8%) większość przychodów ze sprzedaży osiągnięta została poza granicami naszego kraju. ZAGRANICZNE SPÓŁKI ZALEŻNE Kierunki ekspansji zagranicznej nie są zaskoczeniem. Precyzyjne ustalenie udziału poszczególnych regionów jest utrudnione z uwagi na różnice w definiowaniu segmentów geograficznych w sprawozdaniach finansowych firm objętych badaniem. Na podstawie danych udostępnionych przez 53 firmy uzyskujące przychody poza granicami Polski szacujemy, że udział krajów Unii Europejskiej w ogóle sprzedaży zagranicznej wynosi około 75%. 75 spośród 121 firm objętych badaniem posiadało na koniec 2020 roku zagraniczne spółki zależne, przy czym w przypadku 5 z nich, celem tych spółek nie było prowadzenie działalności gospodarczej zgodnej z profilem jednostki dominującej. Oznacza to, że w gronie 121 największych firm giełdowych, 58% przedsiębiorstw prowadzi działalność międzynarodową za pomocą zagranicznych spółek zależnych, zaś 42% koncentruje swą działalność operacyjną wyłącznie na terenie Polski. Zdecydowana większość firm posiadających zagraniczne jednostki zależne zlokalizowała swe inwestycje na terenie Unii Europejskiej – jedynie 8 spośród 70 grup kapitałowych nie miało spółek zależnych w krajach należących do UE. Rodzime firmy równie chętnie inwestują w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, jak i Europy Zachodniej oraz 4
  5. 5. krajach byłego ZSRR. Wśród 6 krajów najczęściej wybieranych jako lokalizacja zagranicznych spółek zależnych znajdują się kraje bezpośrednio sąsiadujące z Polską (Niemcy, Rosja, Ukraina, Czechy, Słowacja) oraz Rumunia, gdzie zdecydowało się umieścić swe inwestycje 13 rodzimych firm (czyli niemal co piąte przedsiębiorstwo posiadające zagraniczne jednostki zależne prowadzące działalność zgodną z profilem spółki matki). Kolejność ta jest zbieżna ze zbiorczymi danymi GUS dla całej gospodarki narodowej. Rozkład ten pozwala nam wyróżnić trzy główne czynniki deterniujące kierunki ekspansji zagranicznej polskich firm:  (i) bliskość geograficzna (większość inwestycji w krajach sąsiednich),  (ii) wielkość docelowego rynku (przewaga Rumunii nad Bułgarią, Węgrami czy Litwą) oraz  (iii) stopień dojrzałości gospodarki (7 z 11 najczęściej wybieranych kierunków to kraje Europy Środkowej i Wschodniej lub byłego ZSRR). Na inwestycje poza Unią Europejską zdecydowało się 45 firm, zaś poza Europą – 16 (z czego 15 posiadało spółki w Azji, 7 w Ameryce Południowej i Północnej, 2 w Australii i 1 w Afryce). Do miana firm globalnych pretendować mogą Comarch, Kopex czy Selena. Co ciekawe, ponad 20% zagranicznych spółek zależnych zostało powołanych w celu innym niż prowadzenie rzeczywistej działalności gospodarczej. Aż 158 zagranicznych spółek zależnych nie prowadziło działalności operacyjnej, bądź zajmowało się obrotem wartościami niematerialnymi i prawnymi (transfer licencji i nazw handlowych) czy działalnością inwestycyjną (transfer dywidend). 5
  6. 6. DYNAMIKA ZMIAN Analiza danych za ostatnie 5 lat wykazała systematyczny wzrost przychodów związanych z rynkami zagranicznymi. Łączny wzrost przychodów1 zagranicznych w tym okresie wyniósł 88% (podczas gdy dla Polski wynosił on zaledwie 29%). Co interesujące, w roku 2009 (pierwsza fala kryzysu) oraz 2020 dynamika wzrostu sprzedaży zagranicznej była zbliżona do krajowej, podczas gdy w latach 2020 i 2020 różnice były bardzo wyraźne. 2009/08 Ogółem Polska Zagranica 2020/09 3,9% 3,5% 6,6% 6,0% 4,2% 18,1% 2020/10 5,2% 0,7% 32,6% 2020/11 11,1% 10,7% 12,6% Dane te przeczą po części powszechnie powtarzanym stwierdzeniom, że popyt wewnętrzny jest głównym czynnikiem stabilizującym polską gospodarkę w okresie kryzysu gospodarczego. Wygląda na to, że największe polskie firmy skutecznie wykorzystały okres globalnej dekoniunktury do rozwinięcia swej pozycji na rynkach międzynarodowych. POSIADANIE ZAGRANICZNYCH SPÓŁEK ZALEŻNYCH A UDZIAŁ RYNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH W SPRZEDAŻY OGÓŁEM Zebrane przez nas dane wyraźnie wskazują, że posiadanie zagranicznych jednostek zależnych jest silnie powiązane z udziałem przychodów ze sprzedaży poza granicami naszego kraju w przychodach ogółem firmy. W grupie firm prowadzących działalność bez jednostek zależnych lub w ramach grupy kapitałowej zlokalizowanej wyłącznie na terenie Polski średni udział sprzedaży zagranicznej wynosił 11,9% (mediana 2,8%), podczas gdy w grupach kapitałowych posiadających spółki operacyjne poza granicami naszego kraju odsetek ten wynosił 34,5% (mediana 60% 48,1% 31,9%). Wyraźna jest również 38,2% relacja pomiędzy stopniem 34,5% 40% zaangażowania kapitałowego za 26,1% granicą (wyrażonego liczbą krajów, 20% 11,9% w których dana grupa kapitałowa ma spółki zależne) 0% a udziałem przychodów Obecne Posiadające w 1-2 w 3-5 powyżej 5 zagranicznych. Średni odsetek dla tylko w zagraniczne krajach krajach krajów Polsce spółki 16 grup obecnych w więcej niż 5 zależne krajach wynosił 48,1% (mediana 46,4%). 1 Dla 96 spółek dostępne były dane porównawcze za lata 2008-2020, przy czym z analizy tej wykluczyliśmy 3 największych eksporterów PKN Orlen S.A., KGHM Polska Miedź S.A. oraz Lotos S.A. 6
  7. 7. Nieco zaskakujących informacji dostarcza porównawcza analiza dynamiki wzrostu firm posiadających i nieposiadających zagraniczne jednostki zależne. Firmy prowadzące działalność wyłącznie na terenie Polski zwiększyły w okresie 2008-2020 swe przychody ze sprzedaży średnio o 32%, podczas gdy firmy posiadające w portfelu swych inwestycji zagraniczne spółki zależne prowadzące działalność zgodnie z profilem jednostki dominującej tylko o 22%. Wzrost sprzedaży zagranicznej w obu grupach był zbliżony i wynosił odpowiednio 81% i 77%. Ciekawie wyglądają podobne dane dla grup, które rozpoczęły w tych latach działalność międzynarodową (skumulowany wzrost ponad 200%) jak i tych, które zdecydowały się na likwidację swych spółek zależnych (wzrost o 10% i całkowity spadek przychodów poza terytorium Polski). Mimo małej liczby firm należących do tych grup widać wyraźnie, że na umiędzynarodowienie zdecydowały się firmy notujące dynamiczny wzrost sprzedaży we wspomnianym okresie (od 44 do 374%). OGÓŁEM [93] Zlikwidowały spółki zagraniczne [4] Stworzyły spółki zagraniczne [6] Posiadające jednostki zagraniczne przez cały czas [44] Nie posiadajace jednostek zagranicznych [39] -100% 0% Zagranica Mimo podobnego tempa wzrostu (sprzedaży ogółem i sprzedaży międzynarodowej) firm obecnych tylko przez cały czas wyłącznie w Polsce oraz posiadających lub tworzących zagraniczne spółki zależne, uzyskane wyniki wskazują na znaczącą rozbieżność w kontrybucji rynków międzynarodowych we wzroście przychodów ogółem. Dla przedsiębiorstw prowadzących działalność poza granicami kraju za pośrednictwem spółek zależnych ponad połowa wzrostu sprzedaży pochodziła z rynków międzynarodowych, podczas gdy dla spółek i grup krajowych było to zaledwie 17%. 100% Polska 200% 300% Razem 100% 44% 50% 47% 83% 25% 0% 53% 56% 75% 17% Nie posiadajace Posiadające Stworzyły spółki jednostek jednostki zagraniczne [6] zagranicznych zagraniczne [39] przez cały czas [44] Zagranica 7 Polska
  8. 8. ANALIZA WEDŁUG BRANŻ Analiza udziału przychodów ze sprzedaży zagranicznej w podziale na branże wskazuje, że eksportujemy nie tylko surowce naturalne oraz produkty niskoprzetworzone (sektor paliwowy, chemiczny, metalurgiczny), ale również dobra o większym stopniu innowacyjności i zaawansowania technologicznego. Firmy wytwarzające dobra takie jak odzież, meble, wyposażenie wnętrz, przyczepy i maszyny rolnicze zaklasyfikowane na potrzeby niniejszego badania do dóbr średniozaawansowanych znalazły się w czołówce tego zestawienia, cechując się niemal 50% udziałem sprzedaży zagranicznej. Co ciekawe, również w szeroko rozumianym sektorze innowacyjnym, do którego zaliczyliśmy między innymi biotechnologię, farmację, elektronikę oraz usługi IT, udział przychodów zagranicznych jest znaczący i wynosi niemal 37%. 0,0% Telekomunikacja oraz media 50,0% 75,0% 100,0% 0,0% Energetyka 25,0% 3,8% Handel hurtowy i detaliczny 10,0% Budownictwo 13,5% Przemysł spożywczy 18,9% Usługi 21,3% Ekspolatacja złóż surowców naturalnych 33,5% Produkty innowacyjne i IT 36,9% Produkty niskoprzetworzone 40,5% Produkty średniozaawansowane 48,6% Zagranica Polska Przedstawione dane, wskazują wyraźnie, że przedsiębiorstwa oferujące dobra materialne w znacznie większym stopniu są obecne ze swą ofertą poza granicami naszego kraju, niż ma to miejsce w przypadku innych branż. Dokonując pogłębionej analizy przedsiębiorstw zaklasyfikowanych pierwotnie do branży budowlanej zauważyliśmy wyraźne różnice pomiędzy działalnością deweloperską (charakteryzującą się koncentracją przychodów na terenie Polski) i realizacją kontraktów budowlanych (gdzie udział przychodów zagranicznych sięga nawet 46% jak w przypadku Mostostalu Zabrze). 8
  9. 9. Duże zróżnicowanie występuje również wśród firm handlowych – sieci detaliczne i hurtownie zajmujące się produktami z sektora FMCG działają raczej lokalnie, podczas gdy dystrybutorzy produktów farmaceutycznych (Farmacol, Pelion), czy firmy takie jak EM&F lub Intercars osiągają już od 20 do 34% swych przychodów poza granicami Polski. Bardzo niski udział firm z sektora energetycznego oraz telekomunikacji i mediów nie jest zaskoczeniem, z uwagi na istotne bariery wejścia związane z regulacjami prawnymi (koncesje) oraz koniecznością znaczących inwestycji (energetyka, telekomunikacja), czy olbrzymią rolą wiedzy i kompetencji związanych z daną lokalizacją niezbędnych do prowadzenia działalności (media). Nie bez znaczenia jest również protekcjonizm powszechnie praktykowany przez wiele państw, których rządy dbają o to, aby zachować dominującą pozycję lokalnych firm z tego sektora. 9
  10. 10. NAJWIĘKSI… Spośród 112 firm, dla których przeprowadziliśmy tę analizę 21 podmiotów (18,8%) osiągało większość swych przychodów poza granicami Polski. Co prawda pierwsze trzy podmioty w zestawieniu prezentującym udział przychodów zagranicznych to firmy ze znaczącym zaangażowaniem kapitału zagranicznego, kolejne miejsca w rankingu zajmują już jednak firmy znajdujące się pod pełną kontrolą rodzimego kapitału. Jedynie 2 przedsiębiorstwa (Dębica, Mennica) z tej listy nie posiadają zagranicznych spółek zależnych – pozostałe firmy to międzynarodowe grupy kapitałowe. Dla 9 firm nie udało nam się uzyskać ze sprawozdania finansowego informacji na temat wielkości sprzedaży w Polsce i zagranicą. – Jest wysoce prawdopodobne, że część z nich (jak na przykład Selena) znalazłaby się również na tej liście. Przychody ze sprzedaży Lp. Udział przychodów zagranicznych Nazwa firmy Polska 1 Seco/Warwick Zagranica Ogółem 23 474 497 95,4% 2 Arctic Paper 285 2 001 2 286 87,5% 3 Dębica 394 1 739 2 133 81,5% 4 Forte 111 450 561 80,3% 5 KGHM 5 309 21 396 26 705 80,1% 6 Barlinek 160 531 691 76,8% 7 Bioton 98 308 406 75,8% 8 Asseco 1 580 3 933 5 514 71,3% 9 Rovese 503 1 166 1 669 69,9% 1 527 3 103 4 630 67,0% 11 Wielton 204 401 605 66,3% 12 Kofola 459 882 1 341 65,7% 13 Amica 549 1 016 1 565 64,9% 1 769 3 112 4 881 63,8% 15 Mennica 990 1 702 2 692 63,2% 16 Stomil 248 400 648 61,8% 51 532 68 569 120 102 57,1% 10 Ciech 14 Boryszew 17 PKN Orlen 18 AmRest 1 040 1 313 2 353 55,8% 19 ZPC Mieszko 225 256 481 53,2% 20 Ergis 305 328 633 51,9% 21 Mercor 190 200 390 51,3% Tabela A1. Firmy osiągające ponad 50% przychodów ze sprzedaży na rynkach zagranicznych. Czołówka rankingu wyraźnie potwierdza wyniki uzyskane przez poszczególne branże. Wśród 21 firm osiągających ponad połowę swych przychodów poza granicami Polski przeważają przedsiębiorstwa zajmujące się wytwarzaniem i sprzedażą produktów – jedynie Asseco oraz AmRest to firmy działające w innych branżach. 10
  11. 11. Przychody ze sprzedaży Lp. Nazwa firmy Polska Zagranica Ogółem Udział przychodów zagranicznych 1 PKN Orlen 51 532 68 569 120 102 57,1% 2 Lotos 24 150 8 961 33 111 27,1% 3 PGE 30 051 505 30 557 1,7% 4 PGNiG 27 051 1 679 28 730 5,8% 5 KGHM 5 309 21 396 26 705 80,1% 6 Tauron 23 984 758 24 741 3,1% 7 Eurocash 16 576 0 16 576 0,0% 8 Orange 14 147 0 14 147 0,0% 9 Energa 11 177 0 11 177 0,0% 10 096 0 10 096 0,0% 10 Enea Tabela A2. 10 największych przedsiębiorstw w próbie badawczej. Wśród 10 największych firm w próbie objętej badaniem trudno wskazać przedsiębiorstwo „typowe” dla całej próby. Wśród nich znajdziemy trzech największych rodzimych eksporterów2 – PKN Orlen, KGHM Polska Miedź oraz Lotos. Pozostałe przedsiębiorstwa koncentrują swą działalność na terenie Polski – aż 4 z 10 największych firm osiągało przychody wyłącznie na terenie Polski, a w kolejnych 3 udział sprzedaży zagranicznej nie przekraczał 6%. Jest to wyraźnie związane z branżami, które reprezentują – energetyka, telekomunikacja i handel to w naszym zestawieniu branże o najniższym stopniu ekspansji międzynarodowej. 2 Uwzględniając wyłącznie firmy ze znaczącym zaangażowaniem polskiego kapitału (patrz tabela B2). 11
  12. 12. CO I JAK BADALIŚMY? Podstawowym przedmiotem naszego zainteresowania był udział przychodów osiąganych przez polskie przedsiębiorstwa na rynkach zagranicznych. Innowacyjna formuła badania opierająca się na skonsolidowanej wartości przychodów osiąganych przez rodzime grupy kapitałowe poza granicami Polski w pełni oddaje stopień umiędzynarodowienia polskich firm. W badaniu uwzględniliśmy łączną wartość sprzedaży dóbr i usług wytworzonych zarówno na terenie naszego kraju, jak i przez zagraniczne jednostki zależne kontrolowane przez rodzime firmy. W ten sposób udało nam się uchwycić realną wartość przychodów uzyskiwanych przez największe polskie przedsiębiorstwa poza granicami naszego kraju, uwzględniającą wszystkie składniki łańcucha wartości „przechwytywane” przez nasz kapitał. Dane na temat odsetka sprzedaży zagranicznej oraz dynamiki jej wzrostu poddaliśmy analizie w powiązaniu z zaangażowaniem rodzimych firm w zagraniczne jednostki zależne prowadzące działalność operacyjną zgodną z profilem jednostki dominującej. Przed rozpoczęciem badania przyjęliśmy hipotezę, że posiadanie zagranicznych spółek zależnych jest wyrazem znacznego zaangażowania przedsiębiorstwa na danym rynku, co powinno znajdować odzwierciedlenie w większym udziale przychodów zagranicznych niż w przypadku przedsiębiorstw prowadzących działalność międzynarodową jedynie poprzez eksport produktów bezpośrednio z naszego kraju. Uzyskane wyniki wspierają tę hipotezę, choć w próbie objętej badaniem dynamika wzrostu sprzedaży zagranicznej przedsiębiorstw, prowadzących działalność wyłącznie na terenie Polski okazała się wyższa niż w przypadku przedsiębiorstw posiadających zagraniczne spółki zależne. W przypadku Grup Kapitałowych korzystaliśmy z danych ujawnianych w sprawozdaniu skonsolidowanym oraz sprawozdaniu jednostkowym jednostki dominującej. W badanej populacji, sprawozdania finansowe za rok 2020 opublikowane przez 112 podmiotów umożliwiły uzyskanie informacji na temat wartości przychodów osiągniętych poza granicami Polski. Łącznie opiewały one na kwotę przeszło 154 mld PLN. Aż 116 spośród przebadanych przedsiębiorstw prowadziło działalność gospodarczą za pomocą Grupy Kapitałowej, z czego 75 to międzynarodowe grupy kapitałowe posiadające zagraniczne spółki zależne. Pod ich (współ)kontrolą znajdowało się na koniec 2020 roku 739 spółek zależnych lub powiązanych. Dominujący udział w obrocie zagranicznym mają duże przedsiębiorstwa. Według rankingu tygodnika Polityka, 10 największych eksporterów (wśród których były jedynie 4 podmioty znajdujące się pod kontrolą polskiego kapitału) odpowiedzialnych było za ponad 17% łącznego eksportu. W próbie przedsiębiorstw objętych badaniem (obejmującym tylko największe firmy), trzech największych eksporterów (PKN Orlen, KGHM Polska Miedź oraz Lotos) odpowiadało łącznie za 64% przychodów zagranicznych (kolejno 44%, 14% oraz niemal 6%). 12
  13. 13. SPIS TREŚCI Przedstawienie problemu . 14 Przegląd wcześniejszych badań i danych statystycznych . 16 Eksport dóbr i usług . 16 Bezpośrednie inwestycje zagraniczne polskich przedsiębiorstw . 19 Zagraniczne jednostki zależne . 22 Luka poznawcza . 26 Informacje o projekcie badawczym. 28 Kontekst problemu badawczego . 28 Nasze postrzeganie problemu . 29 Metodyka badania. 31 Próba badawcza i jej charakterystyka . 32 Rezultaty i dyskusja wyników . 34 Struktura sprzedaży w roku 2020 . 34 Wielkość i dynamika sprzedaży na rynkach zagranicznych . 37 Zagraniczne spółki zależne . 39 Zaangażowanie kapitałowe a udział przychodów ze sprzedaży . 45 Analiza branżowa . 49 Umiędzynarodowienie poszczególnych branż . 50 Obecność na zagranicznych rynkach . 52 Liderzy ekspansji. 54 O MDDP . 55 Kontakt . 56 Nota prawna . 57 13
  14. 14. PRZEDSTAWIENIE PROBLEMU Polskie firmy, czy tego chcą czy nie, stają się elementem globalnego ekosystemu gospodarczego. Oznacza to, że z jednej strony na rynku lokalnym poddane są one nieustannej presji konkurencyjnej ze strony globalnych korporacji, z drugiej zaś coraz szerzej otwiera się przed nimi szansa wyjścia ze swą ofertą rynkową poza granice Polski. Historie sukcesu takich firm jak Oknoplast (pierwsza polska firma, której logo pojawiło się na koszulkach gigantów europejskiego futbolu takich jak Inter Mediolan czy Borussia Dortmund) inspirują kolejnych menedżerów zarządzających polskimi firmami. W prasie biznesowej regularnie pojawiają się informacje o realnych działaniach bądź planach i zamierzeniach. Poniżej przytoczone zostały przykłady kilku firm, których sukcesy powszechnie pojawiają się w prasie gospodarczej i ekonomicznej. Przykłady te stanowią doskonałe wprowadzenie do problematyki umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw, wskazując na wymierne korzyści z rozwoju działalności operacyjnej firmy poza granicami naszego kraju. Prezentując międzynarodowe sukcesy polskich firm, w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na przedsiębiorstwa produkujące stolarkę okienną: Fakro, Oknoplast i Drutex. Fakro już trzy lata po rozpoczęciu działalności zaczęło eksportować swoje okna, w pierwszej kolejności do Holandii, Francji i Słowacji. Obecnie eksport stanowi ok. 70% przychodów ze sprzedaży. Do Fakro należy 13 zagranicznych firm dystrybucyjnych i 12 zakładów produkcyjnych. Z kolei Oknoplast rozpoczął swoją sprzedaż eksportową w 2005 roku – 11 lat od rozpoczęcia działalności na terenie Polski. W 2020 roku osiągnął 382 mln zł przychodów, z czego aż 60% pochodziło z eksportu. Innym przykładem sukcesu z tej branży osiągniętego na arenie międzynarodowej jest firma Drutex, która w 2020 r. zanotowała przychody na poziomie 438 mln zł. Ponad połowę przychodów stanowił eksport. Drutex w ostatnim czasie może pochwalić się m.in. wyposażeniem w okna Hotelu Hilton w Nowym Jorku, do którego dostarczył 836 sztuk swoich produktów. Znane na światowym rynku są również produkty firmy Inglot. Obecnie kosmetyki przedsiębiorstwa, którego produkty prawie w całości (95%) powstają w Przemyślu można kupić w 50 krajach, na 6 kontynentach. Sklepy Inglot działają w najbardziej prestiżowych lokalizacjach na świecie m.in. w Las Vegas, w Dubaju, w Nowym Jork. Do używania produktów tej marki przyznają się największe gwiazdy polskiego i światowego show-biznesu. Kolejnym wzorem przedsiębiorstwa, które w dużej mierze osiąga przychody z zagranicy jest Grupa TZMO S.A. z Torunia. W 2020 r. spółka osiągnęła 1,77 mld zł przychodów z eksportu, co stanowi ponad 70% przychodów ogółem. Spółki zależne Grupy Kapitałowej zlokalizowane są poza Polską, w 13 krajach europejskich, a także w USA i Indiach, natomiast sprzedaż prowadzona jest na terenie 80 krajów. Ponadto, firma zapowiada również dalsze plany ekspansji i walkę o kolejne rynki. Do grona dużych polskich eksporterów można zaliczyć także Grupę Kapitałową Black Red White S.A. Wspomniany producent mebli z Biłgoraja osiągnął w 2020 roku przychody z tytułu eksportu w wysokości 671 mln zł. Meble z Polski można kupić w 40 krajach i to nie tylko w Europie, ale również w najodleglejszych zakątkach świata jak choćby w Nowej Zelandii. Łącznie Grupa Kapitałowa Black Red White S.A. zatrudnia ponad 11 tysięcy pracowników. 14
  15. 15. Ciekawym przykładem jest również Pol-Inowex, głównie z uwagi na niezwykle rzadki profil działalności. Spółka przenosi fabryki w całości swych klientów pomiędzy różnymi lokalizacjami, świadcząc usługi na rzecz przedsiębiorstw z różnych branż. W portfolio firmy są między innymi pomyślnie zrealizowane relokacje cementowni, cukrowni, fragmentów elektrowni czy zakładów motoryzacyjnych. Na swoim koncie ma chociażby projekty realizowane w Nowej Zelandii czy przeniesienie kompleksu nawozowego z Rumunii do USA. W najbliższym czasie plany ekspansji na nowe rynki zagraniczne mają kolejne polskie przedsiębiorstwa. Manta (producent i dystrybutor elektroniki) planuje utworzenie spółek zależnych w Niemczech, Rosji i na Ukrainie. Ponadto firma deklaruje, że rozszerzenie działalności na terenie Republiki Czeskiej i krajów bałtyckich (wykorzystując Polskę jako centrum operacyjne na potrzeby obecności na tych rynkach). Natomiast Agora swoją ekspansją chce objąć Ukrainę i tam rozwijać działalność. *** Publikowane co jakiś czas raporty lub badania podejmujące temat działalności polskich firm za granicą bazują w większości na różnego rodzaju danych ankietowych lub zagregowanych danych statystycznych udostępnianych przez instytucje takie jak GUS czy NBP. To co skłoniło nas do przeprowadzenia niniejszego badania, to brak dotychczas przekrojowego badania opartego na rzeczywistych danych finansowych, które pozwoliłoby na odpowiedź na pytanie, czy deklaracje menedżerów polskich firm (cechujące się często dużą dozą optymizmu) w kontekście ekspansji zagranicznej mają rzeczywiste przełożenie na osiągane przychody z zagranicy oraz zwiększanie rozpoznawalności polskich marek poprzez budowę prawdziwie międzynarodowych (być może nawet globalnych) grup kapitałowych. 15
  16. 16. PRZEGLĄD WCZEŚNIEJSZYCH BADAŃ I DANYCH STATYSTYCZNYCH EKSPORT DÓBR I USŁUG Coraz więcej polskich przedsiębiorstw decyduje się na ekspansję międzynarodową – rosnący systematycznie eksport (obok konsumpcji wewnętrznej oraz inwestycji infrastrukturalnych) staje się jednym z głównych czynników wzrostu gospodarczego. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego łączny eksport polskich przedsiębiorstw wyrażony w PLN w roku 2020 wzrósł o 8% w porównaniu z rokiem poprzednim. Ponad 76% sprzedaży eksportowej przypadało na kraje Unii Europejskiej, przy czym zdecydowanym liderem są Niemcy, gdzie trafiło przeszło 25% dóbr i usług sprzedanych przez polskie przedsiębiorstwa. Wśród 10 największych odbiorców występują wyłącznie kraje europejskie – wartość eksportu oraz jego struktura w podziale na poszczególne kraje została przedstawiona w tabeli B1. Kraj Eksport [mln PLN] Udział % Niemcy Wielka Brytania Czechy Francja Rosja Włochy Holandia Ukraina Szwecja Słowacja 151 748 40 830 38 130 35 404 32 262 29 274 27 036 17 190 16 181 15 652 25,1% 6,8% 6,3% 5,9% 5,3% 4,9% 4,5% 2,8% 2,7% 2,6% Pozostałe kraje 199 713 33,1% OGÓŁEM 603 419 100% Tabela B1. 10 największych kierunków eksportu (wartość i udział %) (źródło GUS: Obroty handlu zagranicznego ogółem i według krajów w 2020 – wyniki ostateczne 29.07.2020) 3. Interesujących informacji dostarcza zestawienie największych eksporterów przedstawione w rankingu Polityki za rok 2020. Jest ono jeszcze ciekawsze, jeżeli zaprezentowane tam dane zostaną zestawione z łączną wartością eksportu przedstawioną w tabeli B1. Trzech największych eksporterów: PKN Orlen, KGHM Polska Miedź oraz Fiat Auto Poland odpowiada łącznie za ponad 11% łącznego eksportu całej polskiej gospodarki. Odpowiednio pierwszej dziesiątce (zaprezentowanej w tabeli B2) przypada około 17% łącznego eksportu, a cała setka zamieszczona w rankingu Polityki generuje 3 http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/CH_obr_handlu_zagranicznego_og_wg_krajow_IXII_2020_wyn_ost.pdf 16
  17. 17. 37% sprzedaży zagranicznej. Warto zauważyć, że spośród 10 największych eksporterów, aż 6 firm ma rodowód zagraniczny – Fiat, Volkswagen, LG oraz Philips to globalne koncerny, które zlokalizowały swe zakłady produkcyjne na terenie naszego kraju. Lp. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Przychód z eksportu [mln PLN] Nazwa PKN Orlen SA, Płock KGHM Polska Miedź SA, Lubin Fiat Auto Poland SA, Bielsko-Biała Volkswagen Poznań Sp. z o.o., Poznań GK Grupy Lotos SA, Gdańsk LG Electronics Wrocław Sp. z o.o., Biskupice Podgórne GK Jastrzębskiej Spółki Węglowej SA, Jastrzębie-Zdrój LG Electronics Mława Sp. z o.o., Mława Philips Lighting Poland SA, Piła Volkswagen Motor Polska Sp. z o.o., Polkowice 38 577 16 814 11 202 9 116 8 961 4 508 4 233 4 019 3 890 3 838 Udział w eksporcie ogółem [%] 6,4% 2,8% 1,9% 1,5% 1,5% 0,7% 0,7% 0,7% 0,6% 0,6% Tabela B2. 10 największych eksporterów (źródło: 100 największych eksporterów w 2020 według tygodnika Polityka4, udział w eksporcie ogółem – opracowanie własne). Co jest poniekąd zaskakujące, wśród 100 największych w rankingu Polityki za rok 2020 nie znajdziemy przytoczonych we wprowadzeniu „prymusów” ekspansji międzynarodowej. Spośród 100 największych polskich eksporterów zaledwie 42 firmy to podmioty znajdujące się pod kontrolą polskiego kapitału. Odpowiadają one za niemal 54,6% ogółu sprzedaży eksportowej wśród firm znajdujących się na wspomnianej liście. Oznacza to, że niemal połowa sprzedaży zagranicznej głównych eksporterów związana jest z działalnością produkcyjną prowadzoną przez obce koncerny na terenie Polski. 4 http://www.lista500.polityka.pl/rankings/export 17
  18. 18. Lp. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 RAZEM Kraj akcjonariusza o największej liczbie udziałów Przychód z eksportu w mln zł Polska Niemcy Włochy USA Francja Holandia Korea Południowa Japonia Wielka Brytania Szwecja Singapur Szwajcaria Hiszpania Luksemburg Dania 121 893 25 949 17 526 12 139 9 852 8 717 8 527 3 935 3 921 3 789 3 003 1 400 1 245 772 548 223 217 Udział %* 54,6% 11,6% 7,9% 5,4% 4,4% 3,9% 3,8% 1,8% 1,8% 1,7% 1,3% 0,6% 0,6% 0,3% 0,2% 100% Liczba firm w rankingu 42 16 5 12 5 5 2 3 2 2 1 1 2 1 1 100 Tabela B3. Przychody ze sprzedaży zagranicznej w 2020 roku według kraju pochodzenia akcjonariusza o największej liczbie udziałów eksporterów (źródło: 100 największych eksporterów w 2020 według tygodnika Polityka5, kraj akcjonariusza – opracowanie własne). 5 http://www.lista500.polityka.pl/rankings/export 18
  19. 19. BEZPOŚREDNIE INWESTYCJE ZAGRANICZNE POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTW Narodowy Bank Polski corocznie prezentuje szczegółowe dane na temat wartości inwestycji zagranicznych poczynionych przez kapitał zagraniczny na terenie Polski jak i związanych z transferem rodzimego kapitału poza granice naszego kraju. Zagregowana wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych polskich przedsiębiorstw od czasu wstąpienia do Unii Europejskiej oscyluje w granicach od 3 do 6 mld EUR. Polskie inwestycje bezpośrednie za granicą wg NBP [mln EUR] 7 500 5 000 2 500 0 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2020 2020 2020 -2 500 Pozostałe kraje Szwajcaria, Luxemburg, Cypr Wykres B4. Polskie inwestycje bezpośrednie inwestycje za granicą netto w mln EUR – prezentacja efektu ucieczki kapitału w ramach optymalizacji podatkowej. Dane zaprezentowane na wykresie B4 dość wyraźnie pokazują, że znaczna część kapitału inwestowanego za granicą to transfery związane z szeroko rozumianą optymalizacją podatkową. W niniejszym zestawieniu uwzględnione zostały wyłącznie Szwajcaria, Luxemburg oraz Cypr – przytoczone dane wskazują jednak wyraźnie, że za wyjątkiem roku 2020 przepływy kapitałowe do tych krajów stanowią znaczący odsetek łącznych inwestycji prowadzonych przez polskie przedsiębiorstwa (w rekordowym pod tym względem roku 2020 inwestycje w tych trzech krajach stanowiły przeszło 78% całości). Dodatkowo, należy zwrócić uwagę na fakt, że łączna kwota inwestycji prezentowana w raportach NBP obejmuje trzy główne składniki:    inwestycje w udziały kapitałowe, reinwestowane zyski, pozostałe kapitały (na które w głównej mierze składają się udzielone pożyczki). Warto zauważyć, że mniej więcej od 2020 roku dominującą formą inwestycji bezpośrednich są właśnie pozostałe kapitały. Taki charakter miały choćby inwestycje na kwotę 2,45 mld EUR w Wielkiej 19
  20. 20. Brytanii w 2020 roku (56% ogółu inwestycji w krajach innych niż Szwajcaria, Luxemburg oraz Cypr). Można domniemywać, że pod tą pozycją w znacznym stopniu kryją się pożyczki udzielane przez polskie przedsiębiorstwa (głównie instytucje finansowe) kontrolującym je globalnym korporacjom w celu ratowania ich bieżącej płynności. Lp. Kraj Udziały kapitałowe i reinwestowane zyski [mln EUR] Udział % 1 Luksemburg 7 485 32% 2 Cypr 4 419 19% 3 Szwajcaria 1 953 8% 4 Niderlandy 1 575 7% 5 Republika Czeska 1 447 6% 1 311 1 235 503 460 359 23 262 6% 5% 2% 2% 2% 100% 6 Litwa 7 Belgia 8 Federacja Rosyjska 9 Ukraina 10 Niemcy OGÓŁEM Tabela B5. Stan należności z tytułu polskich inwestycji bezpośrednich za granicą (wyłącznie udziały kapitałowe i reinwestowane zyski) na koniec 2020 roku – 10 krajów o najwyższej wartości należności (źródło: Polskie inwestycje bezpośrednie za granicą – 2020 (EUR)6). Dane zaprezentowane w tabeli B5 wyraźnie pokazują, że liderami inwestycji są kraje, w których wątpliwe jest prowadzenie rzeczywistej działalności gospodarczej (sprzedaży bądź produkcji dóbr oraz usług). Dopiero od miejsca piątego (Republika Czeska) zaangażowanie kapitałowe w namacalne przedsięwzięcia gospodarcze nie jest dyskusyjne. Warto nadmienić, że zaprezentowane w ten sposób zagregowane wartości inwestycji niekoniecznie świadczą o rzeczywistym zaangażowaniu polskiego biznesu. Dla przykładu wysoka pozycja Litwy związana jest w głównej mierze z zakupem udziałów rafinerii Możejki przez Orlen, gdzie bilansowa wartość tej inwestycji wynosi przeszło 4,5 mld PLN (co stanowi około 85% łącznych inwestycji polskich przedsiębiorstw w tym kraju). 6 http://www.nbp.pl/home.aspx?f=/publikacje/pib/pib.html 20
  21. 21. Udziały kapitałowe i reinwestowane zyski 7 831 18% Luxemburg, Cypr, Szwajcaria, Niderlandy 20 292 47% Pozostały kapitał 15 370 35% Wykres B6. Stan należności z tytułu polskich inwestycji bezpośrednich za granicą na koniec 2020 roku w podziale na charakter inwestycji z wyróżnieniem należności pochodzących z Luxemburga, Cypru oraz Szwajcarii (źródło: Polskie inwestycje bezpośrednie za granicą – 2020 (EUR)7, prezentacja: oprac. własne) Wykres B6 doskonale uwidacznia rzeczywisty charakter polskich inwestycji zagranicznych. Realne inwestycje (udziały i reinwestowane zyski) stanowiły na koniec 2020 roku mniej niż 20% ogółu należności z tego tytułu. W strukturze inwestycji zdecydowanie przeważają transfery związane z optymalizacją podatkową (łączne inwestycje w Luxemburgu, Szwajcarii, Niderlandach i na Cyprze stanowiły przeszło 46%) oraz kapitał zainwestowany za pośrednictwem dłużnych instrumentów finansowych (ponad 35% łącznej kwoty bezpośrednich inwestycji zagranicznych). 7 http://www.nbp.pl/home.aspx?f=/publikacje/pib/pib.html 21
  22. 22. ZAGRANICZNE JEDNOSTKI ZALEŻNE Główny Urząd Statystyczny publikuje corocznie informacje na temat liczby i charakterystyki podmiotów zagranicznych, w których zaangażowane są polskie przedsiębiorstwa. Dane przytoczone w tabeli B7 wskazują, że w ostatnich latach systematycznie rośnie liczba spółek, oddziałów czy zakładów zlokalizowanych poza granicami Polski. Dominującą formą są zagraniczne spółki zależne, w których polskie przedsiębiorstwa posiadają udziały zapewniające pełną lub częściową kontrolę bądź partycypację w zyskach (udziały poniżej 50%). Liczba podmiotów, w których polskie firmy są zaangażowane za granicą ROK 2008 Polskie podmioty posiadające oddziały zagraniczne ogółem udziały oddziały zakłady inne Udział podmiotu sprawozdawczego w jednostce zagranicznej 100% 50,0199,99% do 50% 1 106 2 541 2 207 255 59 20 1 381 702 458 2020 1 313 1 443 2 747 2 988 2 306 2 512 327 358 81 84 33 34 1 633 1 782 646 598 468 608 2020 1 501 3 178 2 664 376 103 35 2 001 609 568 2009 Tabela B7. Liczba podmiotów posiadających oddziały zagraniczne oraz charakter tych oddziałów (źródło: GUS, Działalność podmiotów posiadających udziały w podmiotach z siedzibą za granicą w latach 2008, 2009, 2020, 2020 roku8, opracowanie prezentacyjne własne). Według stanu na koniec 2020 roku, w siedmiu krajach bezpośrednio sąsiadujących z Polską zlokalizowanych było 1638 tego rodzaju podmiotów, co stanowi przeszło 50% ogółu. Najwięcej z nich ma siedzibę na terytorium Niemiec, Ukrainy oraz Republiki Czeskiej. Wśród 10 najczęściej wybieranych lokalizacji, poza naszymi sąsiadami pojawiają się pozostałe kraje Europy Środkowej i Wschodniej (Rumunia oraz Węgry) oraz Cypr, na którym polskie firmy założyły 131 spółek bądź oddziałów. Wysoka pozycja Cypru nie powinna być zaskoczeniem, jeżeli powiążemy tę informację z wartościami inwestycji bezpośrednich zaprezentowanymi w poprzedniej sekcji. Niewątpliwie, w zdecydowanej większości, nie są to jednak podmioty prowadzące działalność gospodarczą zgodną z profilem polskiego udziałowca (zważywszy choćby na fakt, że łączna liczba pracowników w tym kraju jest o połowę niższa od liczby jednostek!). 8 Por. http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PGWF_dzialalnosc_podm_posiad_udzialy_2020.pdf.pdf 22
  23. 23. 2020 2020 Zmiana w porównaniu do 2020 2009 2008 Lp. Kraj Liczba podmiotów 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Niemcy Ukraina Czechy Rosja Rumunia Słowacja Cypr Węgry Litwa Białoruś 427 355 270 242 159 150 131 118 116 78 13,4% 11,2% 8,5% 7,6% 5,0% 4,7% 4,1% 3,7% 3,7% 2,5% 7% 0% 10% 5% 6% 20% 28% 4% 10% -11% 400 356 246 231 150 125 102 114 105 88 372 348 228 210 131 122 83 111 111 84 311 345 212 203 117 101 79 101 91 74 3 178 100,0% 6% 2 988 2 747 2 541 RAZEM Udział % Liczba podmiotów Tabela B8. Liczba podmiotów zagranicznych w podziale na kraj lokalizacji. (źródło: GUS, Działalność podmiotów posiadających udziały w podmiotach z siedzibą za granicą w latach 2008, 2009, 2020, 20209, opracowanie prezentacyjne własne). Potwierdzeniem przytoczonych powyżej danych są informacje na temat spółek zależnych wchodzących w skład polskich grup przedsiębiorstw. W większości krajów spółki zależne stanowią ponad połowę wszystkich jednostek założonych przez polskie firmy. Istotnym wyjątkiem od tej reguły są Niemcy, na terenie których spośród 427 jednostek działających w roku 2020 były jedynie 143 spółki zależne (33% ogółu). Lp. Liczba spółek zależnych Kraj 1 Ukraina 2 Rosja 3 Niemcy 4 Republika Czeska 5 Rumunia 6 Słowacja 7 Cypr 8 Węgry 9 Litwa 10 Stany Zjednoczone RAZEM 215 147 143 140 95 89 73 69 67 39 1 600 % ogółu 13,4% 9,2% 8,9% 8,8% 5,9% 5,6% 4,6% 4,3% 4,2% 2,4% 100,0% Tabela B9. Liczba zagranicznych spółek zależnych kontrolowanych przez Polskie grupy kapitałowe (10 krajów o największej liczbie podmiotów). (źródło: GUS, Grupy przedsiębiorstw w Polsce w 2020 r).10 9 Por. http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PGWF_dzialalnosc_podm_posiad_udzialy_2020.pdf.pdf 23
  24. 24. Przytoczone dane wskazują, że do głównych czynników determinujących kierunki ekspansji polskich firm zaliczyć można: 1. Bliskość geograficzna. Mniej więcej połowa wszystkich jednostek zagranicznych założona została w krajach ościennych. Spośród firm pojawiających się wśród 10 najistotniejszych lokalizacji jednostek zagranicznych czy spółek zależnych jedynie Cypr oraz Stany Zjednoczone to kraje niebędące naszymi sąsiadami, bądź sąsiadami naszych sąsiadów. 2. Wielkość rynku, wyrażona liczbą ludności oraz zamożnością społeczeństwa. Na istotną rolę tego czynnika wskazuje wysoka pozycja Rumunii. Z przeszło 22 milionami mieszkańców kraj ten jest z pewnością bardziej atrakcyjnym rynkiem niż bliższe, acz wyraźnie mniejsze kraje sąsiedzkie takie jak Litwa, Słowacja czy Białoruś. Zapewne wielkość potencjalnego rynku sprawia, że Rumunia zdecydowanie dystansuje pozostałe kraje Europy Środkowej i Wschodniej takie jak Węgry, Bułgaria, Chorwacja czy Słowenia. 3. Stopień rozwoju gospodarczego. Przytoczone dane wyraźnie wskazują, że polskie przedsiębiorstwa najchętniej lokują swą działalność w rozwijających się krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Dojrzałe gospodarki Europy Zachodniej (za wyjątkiem Niemiec) są zdecydowanie mniej popularnym kierunkiem ekspansji. Mimo iż ludność Francji (prawie 64 mln os.) jest niemal trzykrotnie wyższa niż Rumunii, to polskie firmy posiadały tam w 2020 roku zaledwie 68 jednostek (w porównaniu do 159 w Rumunii), zatrudniających jedynie 752 pracowników (odpowiednio 6497). Liczba podmiotów zagranicznych czy spółek zależnych jest powiązana z wartością bezpośrednich inwestycji zagranicznych polskich przedsiębiorstw w poszczególnych krajach (udziały i reinwestowane zyski, patrz tabela B5). Co prawda kolejność krajów nie jest ściśle zachowana, niemniej jednak ta spora grupa wielu z tych państw (Niemcy, Czechy, Rosja, Ukraina, Litwa) pojawia się w pierwszej „10” obydwu zestawień. Warto zauważyć, że łączna sprzedaż zarejestrowana przez zagraniczne podmioty znajdujące się w posiadaniu (współposiadaniu) polskich przedsiębiorstw stanowi około 25% eksportu (w 2020 roku sprzedaż podmiotów zagranicznych wynosiła 137,0 mln PLN w porównaniu z 558,7 mln PLN łącznego eksportu), przy czym należy zauważyć, iż wartości te mogą być sztucznie zawyżone w wyniku transakcji handlowych pomiędzy podmiotami współzależnymi od polskiej jednostki dominującej – eksport z jednostki zlokalizowanej w kraju A do jednostki w kraju B (sprzedaż przypisana do kraju A) w celu dalszej sprzedaży w kraju B (sprzedaż przypisana do kraju B). Dane na temat importu oraz eksportu podmiotów zagranicznych wskazują, że import i eksport dóbr oraz usług stanowi istotny odsetek ich wymiany handlowej. W 2020 roku, eksport jednostek zagranicznych do jednostki macierzystej i jednostek powiązanych w ramach grupy przedsiębiorstw ukształtował się na poziomie 11 948,3 mln PLN (wzrost o 46,5% w porównaniu z 2020 rokiem) i stanowił 30,2% eksportu jednostek zagranicznych ogółem (w 2020 roku udział ten wyniósł 28,1%). Większość importu jednostek zagranicznych – 54 555,2 mln PLN (87,8%) stanowił import od jednostki macierzystej i jednostek powiązanych (w 2020 roku udział ten wyniósł 82,5%). 10 http://www.stat.gov.pl/gus/5840_5686_PLK_HTML.htm 24
  25. 25. Kraj Niemcy Wielka Brytania Czechy Francja Rosja Włochy Holandia Ukraina Szwecja Słowacja Węgry Litwa Rumunia Białoruś Cypr Udział w liczbie podmiotów zagr. [2020] Udział eksportu [2020] 25,1% 6,8% 6,3% 5,9% 5,3% 4,9% 4,5% 2,8% 2,7% 2,6% 2,4% 1,6% 1,5% 1,1% 0,2% > > > > > 13,4% 2,1% 8,5% 2,1% 7,6% 1,1% 2,3% 11,2% 1,5% 4,7% 3,7% 3,7% 5,0% 2,5% 4,1% Udział w liczbie pracowników zatrudnionych zagranicą [2020] 16,7% 0,3% 7,8% 0,5% 8,6% 0,2% 0,6% 9,8% 0,7% 2,6% 1,4% BD 4,4% 3,3% 0,0% Tabela B10. Struktura geograficzna eksportu oraz liczby podmiotów zagranicznych założonych przez polskie przedsiębiorstwa i liczby zatrudnionych w nich pracowników. (źródło: opracowanie własne na podst. GUS, Obroty handlu zagranicznego ogółem i według krajów w 2020 r. oraz GUS, Działalność podmiotów posiadających udziały w podmiotach z siedzibą za granicą w 2020 roku)11. Ciekawych spostrzeżeń dostarcza również zestawienie danych dotyczących eksportu z liczbą podmiotów zagranicznych (patrz tabela B8, B9). Widać wyraźnie, że eksport do krajów Europy Zachodniej jest zdecydowanie wyższy niż liczba założonych tam jednostek, jak również całkowicie odwrotną tendencję w przypadku krajów dawnego bloku wschodniego. Jest to niewątpliwie konsekwencją zdecydowanej przewagi eksportu do krajów rozwiniętych realizowanego przez przedsiębiorstwa wchodzące w skład globalnych korporacji – znaczna część produkcji zakładów Fiata, Volkswagena czy Philipsa trafia na tamtejsze rynki. W tych przypadkach za dystrybucję odpowiadają lokalne oddziały tychże korporacji a nie spółki zależne czy przedstawicielstwa rodzimych firm. 11 Por. http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PGWF_dzialalnosc_podm_posiad_udzialy_2020.pdf.pdf 25
  26. 26. LUKA POZNAWCZA Zaprezentowane powyżej dane statystyczne i badania potwierdzają obiegowe spostrzeżenia na temat trwającej od momentu akcesji do Unii Europejskiej ekspansji polskich firm na rynki międzynarodowe. Jednak każdy z zaprezentowanych do tej pory zbiorów danych posiada ograniczenia, sprawiające, że wykorzystanie ich do opisu rzeczywistej skali i formy ekspansji polskich przedsiębiorstw poza granicami naszego kraju wyłącznie na ich podstawie może prowadzić do istotnych zakłamań. Informacje prezentowane przez GUS dotyczące kierunków eksportu (tabela B1) prezentują zbiorcze wartości według kierunków geograficznych bez zachowania rozróżnienia na pochodzenia kapitału założycielskiego danego podmiotu. Dobra i usługi wytwarzane przez polskie oddziały i filie zagranicznych korporacji stanowią istotną część ogółu sprzedaży zagranicznej, co widać wyraźnie choćby na przykładzie listy największych eksporterów, zaczerpniętej z informacji zebranych przez tygodnik Polityka (patrz tabela B2, B3). Z kolei analiza wyłącznie przedsiębiorstw charakteryzujących się dominacją polskiego kapitału właścicielskiego na podstawie rankingu Polityki nie dostarcza informacji o kierunkach eksportu. Dodatkowo oba z przytoczonych źródeł pomijają informację o łącznych przychodach zagranicznych w przypadku prowadzenia przez firmę działalności w postaci Grupy Kapitałowej. Dane te w żaden sposób nie uwzględniają sprzedaży pochodzącej z zakładów produkcyjnych zlokalizowanych poza granicami Polski jak również marży realizowanej przez zagraniczne jednostki zależne na produktach wytwarzanych przez polskie przedsiębiorstwa. W tym ostatnim przypadku sprzedaż zagraniczna realizowana jest według cen transferowych – w zależności od modelu biznesowego grupy znaczna część wartości może być przechwytywana przez zagraniczne spółki zależne należące do grupy kapitałowej. Z tego powodu, naszym zdaniem, dla polskich przedsiębiorstw prowadzących działalność w formie grup kapitałowych konieczne jest uwzględnienie danych skonsolidowanych. Skonsolidowane przychody ze sprzedaży (uwzględniające sprzedaż eksportową, sprzedaż za pośrednictwem spółek dystrybucyjnych oraz dobra i usługi wytworzone poza granicami naszego kraju) stanowią najlepszy wyznacznik istotności danego rynku z punktu widzenia wyników osiąganych przez dane przedsiębiorstwo. Wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych poczynionych przez polskie przedsiębiorstwa również jedynie częściowo prezentuje zaangażowanie rodzimych firm w działalność międzynarodową. Niemniej jednak zaprezentowane wartości wyraźnie wskazują, że jedynie niewielka część z przeszło 43 mld EUR zainwestowanych ogółem za granicą, to zaangażowanie kapitałowe (udziały oraz reinwestowane zyski) w podmioty uczestniczące w realnym obrocie gospodarczym. Ponad 20 mld EUR to kwota instrumentów dłużnych, na które składają się zarówno pożyczki udzielone przez polskie grupy kapitałowe ich spółkom zależnym, jak i środki wytransferowane w formie pożyczek z polskiej gospodarki do zagranicznych koncernów. Dodatkowo znaczna część inwestycji w udziały (oraz reinwestowanych zysków) zostało ulokowane w krajach takich jak Szwajcaria, Cypr, Luxemburg czy Holandia, co wyraźnie wskazuje, że celem operacji była raczej optymalizacja podatkowa, niż rozwój realnej działalności biznesowej poza granicami kraju (potwierdza to między innymi liczba pracowników zatrudnionych przez jednostki zależne w tych 26
  27. 27. krajach). Zważywszy na powyższe, wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych jedynie w niewielkim stopniu wskazuje na kierunki rzeczywistej ekspansji biznesowej polskiego kapitału. Z punktu widzenia analizy skali i kierunków ekspansji polskich firm najbardziej użyteczne wydają się być dane na temat liczby i charakteru podmiotów zagranicznych zakładanych przez polskie przedsiębiorstwa. Prezentowane dane wskazują na wyraźny wzrost liczby jednostek zagranicznych na przestrzeni ostatnich lat (skumulowany wzrost o przeszło 25% w latach 2008-2020). Dane na temat zatrudnienia czy wielkości przychodów ze sprzedaży wyraźnie pokazują istotność poszczególnych kierunków. Niemniej jednak w dalszym ciągu nie dostarczają precyzyjnej informacji na temat charakteru działalności prowadzonej poza granicami kraju (według GUS 56,7% jednostek zagranicznych prowadziło działalność zgodną z podstawowym rodzajem działalności macierzystego podmiotu nadrzędnego). Ocena stopnia ekspansji wymaga oceny profili działalności w kontekście modelu biznesowego całej grupy, co zostanie szerzej wyjaśnione w części przedstawiającej założenia modelu badawczego. Dodatkowo, agregacja eksportu oraz sprzedaży realizowanej przez przedstawicielstwa jest nieuprawniona z uwagi na możliwość wielokrotnego uwzględnienia transakcji wewnątrzgrupowych. W przypadku grup kapitałowych, dokładna informacja na temat skali przychodów związanych z danym rynkiem geograficznym możliwa jest do uzyskania wyłącznie na podstawie skonsolidowanego sprawozdania finansowego, w którym tego rodzaju transakcje pomiędzy spółkami grupy kapitałowej podlegają eliminacji. Podsumowując powyższe należy zauważyć, że zaprezentowane uprzednio dane dość dobrze wskazują kierunki ekspansji polskich przedsiębiorstw oraz główne czynniki motywujące do większego bądź mniejszego zaangażowania na danym rynku. Niemniej jednak pozostawiają one szereg wątpliwości w zakresie:   skali działalności (wyrażonej wielkością sprzedaży) w poszczególnych krajach czy regionach geograficznych realizowanej przez przedsiębiorstwa znajdujące się pod kontrolą rodzimego kapitału oraz dominujących form prowadzenia działalności gospodarczej na terenie poszczególnych rynków. Dodatkowo tabele udostępniane przez GUS prezentują, co prawda dane w przekroju branżowym, niemniej jednak w wielu przypadkach są niezależne od kierunków geograficznych. Ważkość problematyki oraz wskazane powyżej luki sprawiają, że przeprowadzenie kolejnego, niezależnego badania poświęconego problematyce ekspansji zagranicznej polskich przedsiębiorstw jest w pełni uzasadnione. W dalszej części dokumentu zaprezentowane zostało podejście do problemu zastosowane przez MDDP Business Consulting oraz uzyskane tą drogą rezultaty. 27
  28. 28. INFORMACJE O PROJEKCIE BADAWCZYM KONTEKST PROBLEMU BADAWCZEGO Ekspansja międzynarodowa może przybierać różne formy:  eksportu pośredniego (sprzedaży firmie dystrybucyjnej przejmującej na siebie dalsze koszty i ryzyko związane ze sprzedażą produktów na docelowych rynkach),  eksportu bezpośredniego (prowadzonego przez agentów i dystrybutorów zagranicznych lub z wykorzystaniem własnych przedstawicielstw i sieci sprzedaży),  nawiązywania strategicznej współpracy partnerskiej (na przykład w formie poddostawstwa kluczowych komponentów do odbiorcy zagranicznego),  sprzedaży licencji (włączając w to sprzedaż know-how oraz udzielanie licencji na prowadzenie działalności franczyzowej),  prowadzenia działalności produkcyjnej czy badawczo-rozwojowej poza granicami kraju. Proces umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa jest przedmiotem zainteresowania zarówno praktyków zarządzania, jak i środowisk naukowych. Teorie i modele starają się wyjaśnić jego przebieg oraz zidentyfikować czynniki determinujące jego powodzenie. Jednym z najczęściej przytaczanych jest model opracowany w latach siedemdziesiątych XX wieku przez skandynawskich naukowców pracujących dla Uniwersytetu w Uppsali (stąd nazwa „model uppsalski”). Ma on charakter etapowy, wskazując, że przedsiębiorstwo w pierwszej kolejności zdobywa doświadczenie rynkowe i operacyjne w kraju macierzystym, by w kolejnych krokach wykorzystać je do ekspansji na rynkach zagranicznych. Kolejne stadia obecności na tych rynkach wiążą się z rosnącym zaangażowaniem kapitałowym w działalność prowadzoną poza granicami kraju – począwszy od nieregularnego, okazjonalnego eksportu poprzez nawiązanie relacji partnerskich z lokalnymi dystrybutorami, organizację własnej sieci dystrybucji, aż po podjęcie produkcji na terenie docelowych rynków. Podejście etapowe jest przedmiotem krytyki z uwagi na wartościowanie poszczególnych stadiów rozwoju – zgodnie z tą perspektywą prowadzenie produkcji poza granicami kraju jest swego rodzaju „świadectwem dojrzałości” danej firmy. Nie ulega wątpliwości, iż decyzja o rozpoczęciu produkcji w danym kraju jest strategiczną decyzją przedsiębiorstwa poprzedzoną szczegółową analizą opłacalności tego rodzaju inwestycji. We współczesnej gospodarce, rośnie znaczenie aliansów strategicznych, sieci partnerskich i innych rodzajów współpracy międzyorganizacyjnej. Z tego powodu docelowym modelem obecności na danym rynku nie musi być koniecznie prowadzenie działalności gospodarczej „osobiście”, za pośrednictwem własnych oddziałów, biur czy spółek zależnych. Dodatkowo, coraz głośniej mówi się w o firmach „born globals” lub „innate exporters”, które od początku swej działalności są zorientowane na działalność międzynarodową. Przykłady tego rodzaju firm dotyczą najczęściej branży nowoczesnych technologii – rozrywki i usług internetowych, gdzie granice i odległości geograficzne mają dużo mniejsze znaczenie, niż w przypadku tradycyjnych działów gospodarki. 28
  29. 29. NASZE POSTRZEGANIE PROBLEMU Na potrzeby niniejszego badania przyjmujemy, że podstawowym wyróżnikiem stopnia umiędzynarodowienia przedsiębiorstwa jest procentowy udział przychodów osiąganych na rynkach zagranicznych. Mając na uwadze przedstawioną powyżej krytykę analizy danych dotyczących eksportu czy lokalizacji i wartości sprzedaży podmiotów zagranicznych zależnych od polskich przedsiębiorstw, jako podstawową miarę przyjmujemy skonsolidowaną wartość przychodów przypisanych do danego rynku. W ten sposób pragniemy zachować porównywalność pomiędzy spółkami różniącymi się formą obecności na rynkach zagranicznych. Wykorzystanie skonsolidowanych przychodów przypisanych do danego rynku jest obiektywną miarą istotności danego kraju (regionu). Jesteśmy jednak świadomi specyficznych ograniczeń i regulacji prawnych niektórych krajów, silnie rzutujących na decyzje odnośnie formy prowadzenia działalności gospodarczej na terenie danego kraju. Stawiamy jednak hipotezę, że zaangażowanie kapitałowe na danym rynku w formie inwestycji w podmioty zależne (prowadzące działalność produkcyjną bądź dystrybucyjną) jest czynnikiem silnie powiązanym z wielkością osiąganych przychodów. Złożoność modeli biznesowych i specyfika poszczególnych branż sprawia, że wskazanie jednego słusznego modelu ekspansji jest nieuprawnione. Przykład LPP S.A. wskazuje, że rozróżnienie pomiędzy produktami (dobrami wytworzonymi przez przedsiębiorstwo) a towarami (dobrami wytwarzanymi przez dostawców zewnętrznych) może być problematyczne. Odzież sprzedawana w całej Europie Środkowo-Wschodniej pod markami należącymi do LPP niemal w całości powstaje w krajach Azji. Działalność Grupy LPP w Rosji praktycznie nie różni się od sposobu funkcjonowania firmy na rynku macierzystym. Podobne przykłady możemy odnaleźć w innych branżach (np. farmacja), gdzie kluczowe jest posiadanie stosownych praw intelektualnych oraz umiejętność dotarcia z ofertą do docelowego klienta – całość produkcji z łatwością można zlecić podmiotom zewnętrznym. Z tego powodu na potrzeby niniejszego badania przyjęliśmy trzy stadia obecności na rynkach zagranicznych:    Eksport pośredni lub bezpośredni bez znaczącego zaangażowania kapitałowego na terenie danego kraju. Sprzedaż na rynkach międzynarodowych realizowana jest za pośrednictwem lokalnych dystrybutorów, sieci partnerskich lub lokalnych przedstawicielstw handlowych. Całość działalności operacyjnej, związanej z wytwarzaniem produktów i usług, znajduje się na terenie Polski. Prowadzenie sformalizowanej działalności dystrybucyjnej na rynkach międzynarodowych za pośrednictwem podmiotów zależnych działających pod marką jednostki dominującej. Na etapie tym przedsiębiorstwo podjęło decyzję o strategicznym zaangażowaniu w danym kraju lub regionie, niemniej jednak podstawowe procesy operacyjne prowadzone są w innych lokalizacjach. Prowadzenie podstawowej działalności operacyjnej, zgodnej z profilem jednostki macierzystej. Na etapie tym, w danym kraju firma dokonuje operacji za pośrednictwem spółki (spółek) zależnych. W przypadku przedsiębiorstw produkcyjnych będzie to zatem posiadanie 29
  30. 30. zakładów wytwórczych na terenie danego kraju, włączając zarówno inwestycje typu greenfield, jak i włączone w skład grupy kapitałowej lokalne przedsiębiorstwa prowadzące działalność pod własną marką. Dla firm o charakterze handlowym, czy usługowym przyjmujemy, iż model operacyjny na danym rynku jest zbliżony do sposobu funkcjonowaniu przedsiębiorstwa na terenie Polski. Naszym celem nie jest absolutnie wartościowanie poszczególnych stadiów ekspansji. Wybór docelowego modelu obecności na danym rynku jest podyktowany czynnikami ekonomicznymi takimi jak chociażby potencjał danego rynku, lokalne koszty pracy, kapitałochłonność i złożoność procesu produkcji, możliwość uzyskania dostępu do odpowiedniej jakości surowców lub podzespołów, ewentualne koszty transportu i logistyki czy wreszcie ograniczenia prawne specyficzne dla danego kraju. Uważamy, że jednoczesna analiza dwóch parametrów:   skonsolidowanej wielkości sprzedaży przypisanej do danego rynku oraz liczby podmiotów prawnych odpowiedzialnych za dystrybucję produktów wytwarzanych przez grupę bądź prowadzących działalność w formie zbieżnej z modelem operacyjnym jednostki dominującej jest w stanie obiektywnie wskazać kierunki ekspansji polskich przedsiębiorstw jak również dokonać porównania branż pod kątem tempa i stopnia zaawansowania procesu umiędzynaradawiania się polskich przedsiębiorstw. 30
  31. 31. METODYKA BADANIA Podstawowym źródłem informacji były raporty okresowe (roczne) udostępniane przez spółki publiczne. W okresie od września do grudnia 2020 roku poddaliśmy analizie łącznie 575 rocznych sprawozdań finansowych za lata 2008 – 2020 opublikowanych przez 120 firm notowanych obecnie na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. W przypadku Grup Kapitałowych korzystaliśmy z danych ujawnianych w sprawozdaniu skonsolidowanym oraz jednostkowym. Analiza każdego sprawozdania ukierunkowana była na pozyskanie następujących informacji: Lp. 1 Pozycja Liczba i charakter działalności spółek zależnych Opis Parametry te określane były na podstawie listy podmiotów podlegających konsolidacji wykazywanych w sprawozdaniach skonsolidowanych grup kapitałowych. Charakter działalności zgodnie z klasyfikacją przedstawioną w tabeli C2 ustalany był arbitralnie na podstawie profilu działalności jednostki dominującej oraz rodzaju działalności danej spółki wskazanego w sprawozdaniu finansowym. 2 Wartość bilansowa w spółki zależne inwestycji Wartości te pozyskiwane były wyłącznie w przypadku grup kapitałowych na podstawie danych prezentowanych w jednostkowym sprawozdaniu finansowym podmiotu dominującego. 3 Skonsolidowana wartość sprzedaży przypisana do danego rynku EBITDA przypisana do danego rynku Wartość aktywów przypisana do danego rynku Źródłem danych była nota objaśniająca prezentująca informacje na temat segmentów działalności. Jak zostało to zaprezentowane w dalszej części opracowania zdecydowana większość badanych przedsiębiorstw korzysta przy definiowaniu segmentów operacyjnych z klucza geograficznego, dzięki czemu informacje te były powszechnie dostępne. 4 5 Tabela C1. Zakres informacji zbieranych w trakcie badania12. Niezależnie od klasyfikacji zaprezentowanej w tabeli C2 gromadziliśmy informacje na temat metody konsolidacji danego podmiotu (konsolidacja metodą pełną, bądź wycena metodą praw własności) determinującą stopień kontroli jednostki dominującej nad danym podmiotem. Informacja ta miała charakter uzupełniający – w podstawowym strumieniu analizy danych jednostki stowarzyszone prowadzące działalność podstawową lub dystrybucyjną traktowane były na równi z podmiotami znajdującymi się pod pełną kontrolą polskiej Grupy Kapitałowej. 12 Analizy zaprezentowane w niniejszym raporcie korzystają wyłącznie z danych na temat charakteru działalności spółek zależnych oraz skonsolidowanych przychodów ze sprzedaży w podziale na segmenty geograficzne. 31
  32. 32. Lp. 1 Rodzaj spółki PRIMARY BUSINESS Spółki prowadzące działalność podstawową 2 SUPPORT Spółki prowadzące działalność wspierającą 3 OTHER Pozostałe spółki zależne Opis Spółki, których zakres działalności operacyjnej jest zbieżny z profilem działalności polskiej jednostki dominującej, przy czym działalność związaną ze sprzedażą dóbr wytwarzanych przez grupę kapitałową (w Polsce lub na terenie zakładów zlokalizowanych poza granicami naszego kraju) traktowaliśmy również jako działalność podstawową. Spółki prowadzące działalność wspierającą – świadczące usługi na rzecz innych podmiotów grupy (np. Shared Service Centers, dedykowane podmioty realizujące remonty czy poszukiwania złóż zasobów naturalnych) Grupa obejmuje podmioty prawne specjalnego przeznaczenia (np. wydzielone znaki towarowe) oraz spółki prowadzące działalność niezwiązaną z podstawowym profilem Grupy Kapitałowej. Tabela C2. Klasyfikacja spółek zależnych wykorzystana na potrzeby badania. PRÓBA BADAWCZA I JEJ CHARAKTERYSTYKA Próbę badawczą stanowiły największe polskie przedsiębiorstwa – do badania zaklasyfikowano przedsiębiorstwa umieszczone na liście 500 największych polskich firm publikowanej corocznie przez tygodnik Polityka. Spośród 500 firm, które zarejestrowały w 2020 roku najwyższe przychody ze sprzedaży zidentyfikowaliśmy 121 podmiotów notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Wybór do badania wyłącznie firm notowanych na GPW podyktowany był dwoma czynnikami:   przyjęliśmy, że przedsiębiorstwa notowane na GPW znajdują się pod (przynajmniej częściową) kontrolą rodzimego kapitału (spełniając tym samym warunek bycia „polskim” przedsiębiorstwem a nie lokalnym oddziałem międzynarodowej korporacji), podmioty te są zobligowane do publikacji rocznych sprawozdań finansowych, które mogą być traktowane jako obiektywne i wiarygodne źródło informacji na temat wyników finansowych przedsiębiorstwa oraz spółek wchodzących w skład jego Grupy Kapitałowej. W badanej populacji, sprawozdania finansowe za rok 2020 opublikowane aż przez 112 podmiotów umożliwiły uzyskanie informacji na temat wartości przychodów osiągniętych poza granicami Polski. Łącznie opiewały one na kwotę przeszło 154 mld PLN, co odpowiada przeszło 1/4 całości polskiego eksportu (według danych GUS) w tym samym okresie (603 mld PLN). Należy jednak pamiętać, że skonsolidowane przychody obejmują nie tylko eksport, ale również sprzedaż dóbr i usług wytworzonych poza granicami naszego kraju. Z tego powodu nieuprawniona jest interpretacja, iż próba badawcza jest odpowiedzialna za 25% polskiego eksportu. Dla zobrazowania problemu, Tabela C3 prezentuje informacje na temat przychodów eksportowych (za rankingiem Polityki) oraz skonsolidowanych przychodów z działalności zagranicznej. Widać wyraźnie, że dla PKN Orlen, KGHM Polska Miedź czy Asseco dane prezentowane w rankingu tygodnika Polityka nie obejmują całości działalności międzynarodowej. 32
  33. 33. Skonsolidowane przychody Lp. Firma z działalności poza granicami Polski 1 PKN Orlen SA 68 569 2 KGHM Polska Miedź SA 21 396 3 GK Grupy Lotos SA 8 961 4 GK Jastrzębskiej Spółki Węglowej SA 4 233 5 GK Asseco Poland S.A. 3 933 Przychody ze sprzedaży eksportowej 38 577 16 814 8 961 4 233 BD Udział eksportu w przychodach zagr. [%] 56% 79% 100% 100% BD Tabela C3. Udział eksportu (dane z Polityka) w skonsolidowanych przychodach z działalności zagranicznej (dane zebrane w trakcie badania). Spośród 112 przedsiębiorstw, dla których możliwe było wydzielenie sprzedaży na rynkach zagranicznych jedynie 22 firmy uzyskały w 2020 roku przychody ze sprzedaży wyłącznie na terenie Polski. W pozostałych przypadkach przychody z rynków zagranicznych stanowiły od 0,04% (LWB Bogdanka) do ponad 95% (Seco/Warwick) ogółu przychodów przedsiębiorstwa. Segmenty operacyjne w sprawozdaniach finansowych pozostałych przedsiębiorstw ujmowały Polskę łącznie z innymi krajami (np. Unia Europejska) w ramach jednego segmentu lub zostały skonstruowane w oparciu o podział inny niż geograficzny (produktowy, kliencki). W próbie badawczej, według stanu na 31 grudnia 2020 roku aż 116 przedsiębiorstw prowadziło działalność gospodarczą za pomocą Grupy Kapitałowej (jedynie 5 firm opublikowało wyłącznie jednostkowe sprawozdania finansowe). Wśród analizowanych przez nas podmiotów, zgodnie ze stanem na 31 grudnia 2020 roku, znajdowało się 75 grup kapitałowych posiadających zagraniczne spółki zależne. Pod ich (współ)kontrolą znajdowało się 739 spółek zależnych lub powiązanych (włączając 38 jednostek konsolidowanych metodą praw własności zlokalizowanych poza granicami naszego kraju). Na dzień 31 grudnia 2020 roku było to odpowiednio 666 podmiotów. Odnosząc tą wartość do przytoczonych we wcześniejszej części danych GUS (łącznie 1600 spółek zależnych należących do polskich grup kapitałowych) – próba badawcza obejmuje przedsiębiorstwa kontrolujące przeszło 40% podmiotów zagranicznych założonych (bądź przejętych) przez polskie firmy. Raporty finansowe za cały okres poddany analizie (lata 2008-2020) dostępne były dla 108 spółek; 96 spośród nich udostępniło informacje umożliwiające rozdzielenie przychodów ze sprzedaży krajowej i na rynkach zagranicznych. Analizy trendów prowadzone będą na tak ograniczonej próbie, z wyłączeniem firm, dla których nie ma porównywalnych danych dla wszystkich lat objętych badaniem. 33
  34. 34. REZULTATY I DYSKUSJA WYNIKÓW STRUKTURA SPRZEDAŻY W ROKU 2020 Wśród największych polskich przedsiębiorstw przeciętnie co czwarty złoty (PLN) wpływający do firmy z tytułu przychodów ze sprzedaży pochodzi z rynków zagranicznych. Średnia arytmetyczna udziału przychodów zagranicznych wynosiła 25,4% (patrz wykres D1). W połowie, spośród największych polskich przedsiębiorstw, sprzedaż zagraniczna stanowiła więcej niż 18,8% (mediana próby). Zagranica 25,4% Polska 74,6% Wykres D1. Podział przychodów osiąganych w 2020 roku pomiędzy Polskę i rynki międzynarodowe [średnia arytmetyczna próby; N=112; W=493,4 mld PLN]. Co ciekawe, zagregowany udział sprzedaży w całej próbie (średnia ważona wartością przychodów ze sprzedaży) wynosiła aż 31,2%. Jednakże, jeżeli z analizy wyłączymy trzech największych eksporterów w naszym badaniu (odpowiedzialnych za ponad 64% ogółu przychodów zagranicznych całej próby) – PKN Orlen, KGHM Polska Miedź oraz Lotos – wartość ta spadła do zaledwie 17,7%. Firmy te są zatem „lokomotywami” naszej ekspansji – mniejsze firmy starają się jednak podążać ich drogą, co skłania do optymistycznych prognoz na kolejne lata. Spośród 112 firm, dla których dostępne były informacje umożliwiające podział skonsolidowanych przychodów ze sprzedaży pomiędzy Polskę i rynki zagraniczne, zaledwie 26 podmiotów obecnych było wyłącznie na terenie naszego kraju (mniej niż 1% przychodów związanych z rynkami zagranicznymi) – patrz wykres D2. Po drugiej stronie skali znalazło się niewiele mniej firm – 21 przedsiębiorstw lub grup kapitałowych osiągało większość swych przychodów poza Polską. Większość firm znajduje się po środku skali – ponad 58% podmiotów przypisując od 1 do 50% swej sprzedaży do rynków innych niż macierzysty. 34
  35. 35. Od 50 do 75% 13 Powyżej 75% 6 Poniżej 1% 30 Od 25 do 50% 26 Od 1 do 25% 37 Wykres D2. Podział próby badawczej ze względu na udział przychodów zagranicznych w sprzedaży ogółem w roku 2020 [N=112]. Nieco mniej firm dzieli się w swych sprawozdaniach finansowych szczegółowymi danymi na temat kierunków geograficznych sprzedaży. Niemniej jednak informacje te udało nam się uzyskać dla 55 firm spośród 86 obecnych na rynkach międzynarodowych. Dane zaprezentowane na wykresie D3 wskazują, że w próbie tej wyraźnie przeważa sprzedaż na terenie krajów Unii Europejskiej. Szacujemy, iż z Unią Europejską związane jest co najmniej 66% ogółu przychodów międzynarodowych. Część firm w swych sprawozdaniach wymienia główne kraje, w których jest obecna, pozostawiając część przychodów w pozycji „pozostałe”. Spółki te uwzględniliśmy również w analizie – z tego powodu nie byliśmy w stanie jednoznacznie przypisać około 10% (które mogą być związane zarówno ze sprzedażą na terenie Unii Europejskiej, jak i poza nią). 35
  36. 36. (nie przypisane) 10,0% poza Unią 23,9% Unia Europejska 66,1% Wykres D3. Podział przychodów osiąganych w 2020 roku na rynkach zagranicznych pomiędzy UE i pozostałe kraje [średnia arytmetyczna próby; N=55; W=53,7 mld PLN] Jeszcze trudniejszy do uzyskania jest szczegółowy podział na regiony geograficzne. Niemniej jednak na podstawie danych zebranych dla 36 przedsiębiorstw można zauważyć, że najistotniejszym kierunkiem ekspansji są kraje Europy Środkowej i Wschodniej (włączając kraje bałtyckie – Litwę, Łotwę i Estonię a także Turcję, patrz mapa na rysunku D7). Nieco mniejszy, ale równie istotny jest udział krajów Europy Zachodniej oraz byłego ZSRR – patrz wykres D4. Zaprezentowane wartości procentowe należy, podobnie jak w poprzednim przypadku, potraktować jako przybliżone z uwagi na niemożność jednoznacznego przypisania do konkretnego regionu około 10% sprzedaży zagranicznej firm ujętych w tej analizie. (nie przypisane) 9,4% Reszta świata 5,9% Europa Zachodnia 27,0% Kraje byłego ZSRR* 24,7% Europa ŚrodkowoWschodnia 33,1% Wykres D4. Podział przychodów osiąganych w 2020 roku na rynkach zagranicznych pomiędzy regiony geograficzne [N=36; W=45,6 mld PLN]. 36
  37. 37. Niewiele firm jest istotnie obecnych na kontynentach innych niż Europa; do grona tego zaliczyć można między innymi Asseco (ponad 60% sprzedaży zagranicznej przypada na Izrael) oraz Kopex, Bioton, KGHM czy ZAP Puławy, w przypadku których więcej niż 20% sprzedaży pochodzi spoza Europy. WIELKOŚĆ I DYNAMIKA SPRZEDAŻY NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Przedmiotem naszej uwagi była również dynamika wzrostu sprzedaży na terenie Polski i poza granicami naszego kraju. Informacje za 5 kolejnych lat (2008-2020) udało nam się pozyskać dla 96 przedsiębiorstw bądź grup kapitałowych. Z uwagi na wartościowy charakter niniejszej analizy, wyłączyliśmy z niej ponownie trzech największych eksporterów. Dane zaprezentowane w tabeli D5 wyraźnie wskazują, że sprzedaż zagraniczna rosła w tym okresie szybciej niż krajowa (skumulowany wzrost 88% w porównaniu do 20%). W ten sposób średni udział sprzedaży zagranicznej w przychodach ogółem wzrósł z niespełna 21% w roku 2008 do prawie 25% w roku 2020 (mediana wzrosła odpowiednio z 13% do prawie 19%). 2008 2009 2020 2020 2020 Skum. wzrost CAGR Przychody ze sprzedaży Ogółem Polska Zagranica 100 87 13 110 94 16 116 95 21 129 105 24 Udział przychodów związanych z rynkami zagranicznymi 12,5% 12,8% 14,3% łącznie dla całej próby 20,7% 21,8% 22,2% średnia arytmetyczna 12,8% 14,6% 15,2% mediana 18,0% 23,9% 16,3% 18,3% 24,9% 18,6% Wzrost sprzedaży rok-do-roku Ogółem Polska Zagranica Udział we wzroście przychodów ogółem Polska Zagranica 104 91 13 3,9% 3,5% 6,6% 6,0% 4,2% 18,1% 5,2% 0,7% 32,6% 61,3% 38,7% 11,0% 89,0% 5% 4% 13% 11,1% 10,7% 12,6% 78,5% 21,5% 29% 20% 88% 79,5% 20,5% Tabela D5. Wartość, udział i dynamika wzrostu sprzedaży krajowej i zagranicznej [N=93, sprzedaż ogółem w 2008 roku =100]. W każdym roku analizowanego okresu sprzedaż międzynarodowa rosła szybciej niż krajowa. Rynki zagraniczne odpowiadają za prawie 40% łącznego wzrostu sprzedaży największych polskich firm w latach 2008-2020. Ciekawych obserwacji dostarczają zwłaszcza dane za lata 2020 oraz 2020. 37
  38. 38. W okresie globalnego spowolnienia gospodarczego przychody zagraniczne największych polskich przedsiębiorstw rosły w tempie dwucyfrowym, a więc w tempie zdecydowanie wyższym niż sprzedaż na rynku krajowym. Szczególnie w roku 2020 łączny wzrost przychodów w badanej próbie w niemal 90% wygenerowany został poza granicami naszego kraju. Jest to wynik stagnacji na rynku krajowym (wzrost poniżej 1%) oraz dynamicznego wzrostu sprzedaży zagranicznej (o ponad 32%). Wyniki sprzedaży największych polskich firm pozostają w sprzeczności z informacjami na temat kluczowej roli popytu wewnętrznego w podtrzymywaniu wzrostu gospodarczego w naszym kraju. Firmy, które uwzględniliśmy w badaniu wykorzystały okres dekoniunktury do umocnienia swej pozycji na rynkach międzynarodowych. W badanej próbie zdecydowana większość (57%) zwiększyła udział przychodów zagranicznych w przychodach ogółem, podczas gdy regres zanotowało jedynie 24% podmiotów. Co ciekawe, jedynie dwie spółki (Qumak-Sekom oraz Tim) w próbie badawczej rozpoczęły działalność międzynarodową w badanym okresie. Niemal co trzeciej firmie udało się w ciągu tych pięciu lat podwoić wartość sprzedaży międzynarodowej. Najbardziej spektakularne wzrosty zanotowały między innymi Mennica (wzrost z 9% do 63%), Asseco (wzrost z 36% do 71%), NTT System (wzrost z 5% do 31%) czy Boryszew (wzrost z 43% do 64%). 18 spośród 93 firm przez cały okres osiągało przychody ze sprzedaży wyłącznie na terenie naszego kraju. Rosnący udział sprzedaży zagranicznej zaprezentowany został na wykresie D6, zaś przyrosty sprzedaży międzynarodowej w kolejnych latach widoczne są na wykresie D7. Polska Zagranica 140 120 100 80 60 40 20 0 2008 2009 2020 2020 2020 Wykres D6. Skonsolidowane przychody ze sprzedaży [mln PLN] w podziale na Polskę i Zagranicę [N=93, sprzedaż ogółem w 2008 roku =100]. 38
  39. 39. 2008 [2009] [2020] [2020] [2020] 2020 Wykres D7. Skonsolidowane przychody ze sprzedaży na rynkach zagranicznych – zmiany w latach 2008-2020 [N=93]. ZAGRANICZNE SPÓŁKI ZALEŻNE Drugą miarą stopnia umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw była sformalizowana obecność na rynkach zagranicznych w postaci spółek zależnych i stowarzyszonych. Zgodnie z definicjami przedstawionymi we wcześniejszych założeniach metodologicznych, podstawowym zjawiskiem poddanym tej analizie była koncentracja wyłącznie na spółkach prowadzących działalność operacyjną, zgodną z profilem jednostki dominującej. Spośród 121 przedsiębiorstw składających się na próbę badawczą, na koniec 2020 roku:    116 prowadziło działalność w formie Grupy Kapitałowej, 75 posiadało spółki zależne poza granicami naszego kraju (739 podmiotów), 70 posiadało spółki zależne prowadzące poza granicami naszego kraju działalność operacyjną zgodną z podstawowym profilem Grupy Kapitałowej. Znaczna część podmiotów zagranicznych (przeszło 21%) założonych zostało z myślą o celach innych niż prowadzenie działalności zgodnej z profilem jednostki dominującej, bądź świadczenia usług wspierających jej procesy operacyjne. Tego rodzaju inwestycje związane są w głównej mierze z optymalizacją prawną i podatkową. Struktura zagranicznych spółek zależnych z uwagi na charakter prowadzonej przez nie działalności zaprezentowana została na wykresie D8. W dalszej analizie, o ile nie zostanie to zaznaczone explicite, uwzględniać będziemy jedynie spółki prowadzące działalność zgodną z profilem Grupy Kapitałowej. 39
  40. 40. Pozostałe 21% Działalność wspierająca 5% Działalność podstawowa 74% Wykres D8. Charakter działalności zagranicznych spółek zależnych należących do polskich Grup Kapitałowych (stan na 31 grudnia 2020 roku). Najczęściej wybieranymi lokalizacjami spółek zależnych są niewątpliwie kraje ościenne. Tabela D9 przedstawia kraje, w których najwięcej polskich Grup Kapitałowych zdecydowało się założyć bądź nabyć jednostki zależne. Prawie co drugie przedsiębiorstwo prowadzące działalność operacyjną poza granicami kraju za pośrednictwem spółek zależnych posiadało tego rodzaju spółki na terenie Niemiec (32 na 70 grup kapitałowych). Kolejne miejsca zajmują również nasi sąsiedzi – Rosja, Ukraina, Czechy i Słowacja. Geograficzne kierunki ekspansji zaprezentowane w tabeli D9 pozostają zgodne z danymi publikowanymi przez GUS przytoczonymi w tabeli B1. Praktyka największych polskich przedsiębiorstw potwierdza zatem przyjęte uprzednio hipotezy dotyczące czynników wpływających na wybór lokalizacji spółek zależnych (bliskość geograficzna, wielkość rynku, stopień rozwoju gospodarczego). 40
  41. 41. Lp. 1 2 2 4 5 6 7 8 9 10 10 Kraj Niemcy Rosja Ukraina Republika Czeska Słowacja Rumunia Węgry Litwa Wielka Brytania Chiny Austria Liczba grup obecnych w danym kraju 32 26 26 23 14 13 12 11 9 7 7 Udział w grupach % wszystkich Liczba spółek posiadających spółek zagranicznych spółki zagranicznych zagraniczne 45,7% 37,1% 37,1% 32,9% 20,0% 18,6% 17,1% 15,7% 12,9% 10,0% 10,0% 57 48 42 51 35 25 35 37 10 16 7 47,1% 39,7% 34,7% 42,1% 28,9% 20,7% 28,9% 30,6% 8,3% 13,2% 5,8% Tabela D9. Kraje, w których polskie grupy kapitałowe najczęściej lokują spółki zależne lub stowarzyszone, prowadzące działalność operacyjną zgodnie z podstawowym profilem firmy [dane za rok 2020, N=121]. Liczba grup kapitałowych obecnych w danym kraju jest w naszej opinii bardziej obiektywną miarą zaangażowania polskich przedsiębiorstw na danym rynku, niż liczba spółek zależnych. Akwizycja, bądź zakładanie kolejnych podmiotów mogą być związane nie tylko ze skalą prowadzonej działalności, ale także rozwiązaniami prawnymi i podatkowymi oraz charakterem aktywności gospodarczej danej grupy kapitałowej. Dla przykładu GTC posiada aż 22 spółki zależne na Węgrzech i 19 w Rumunii, Pelion – 14 na Litwie, a PKN Orlen – 13 na terenie Republiki Czeskiej. 41
  42. 42. Rysunek D10. Kierunki ekspansji (% spółek posiadających jednostki zależne w danym regionie, w ogóle międzynarodowych grup kapitałowych objętych badaniem). Zdecydowana większość firm posiadających zagraniczne jednostki zależne zlokalizowała swe inwestycje na terenie Unii Europejskiej – jedynie 8 spośród 70 grup kapitałowych nie miało spółek zależnych w krajach należących do UE. Rodzime firmy równie chętnie inwestują w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, jak i Europy Zachodniej oraz krajach byłego ZSRR (w każdym z tych regionów ponad połowa Grup Kapitałowych zlokalizowała swe inwestycje). Na inwestycje poza Unią Europejską zdecydowało się 45 firm, zaś poza Europą – 16 (z czego 15 posiadało spółki w Azji, 7 w Ameryce Południowej i Północnej, 2 w Australii i 1 w Afryce). Do miana firm globalnych pretendować mogą Comarch, Kopex czy Selena. Mniej więcej równomierna obecność polskich Grup Kapitałowych w Europie Zachodniej, ŚrodkowoWschodniej oraz krajach byłego ZSRR wygląda niezwykle ciekawie w zestawieniu z rozkładem osiąganych na tych rynkach przychodów. Co prawda, obie analizy zostały przeprowadzone na odmiennej próbie (a dane na temat kierunków sprzedaży obarczone są niedokładnością wynikającą z występowania w sprawozdaniach pozycji „pozostałe kraje”), niemniej jednak można zaryzykować 42
  43. 43. stwierdzenie, że działalność prowadzona na terenie Europy Środkowo-Wschodniej jest najbardziej efektywna (wyższy udział przychodów przy podobnym zaangażowaniu kapitałowym). Z drugiej strony obecność w krajach byłego ZSRR jest w najmniejszym stopniu odzwierciedlona w osiąganych przychodach ze sprzedaży. Analiza dynamiki zaangażowania kapitałowego polskich przedsiębiorstw na rynkach międzynarodowych przeprowadzona została na próbie 108 przedsiębiorstw, dla których możliwe było uzyskanie dostępu do raportów finansowych za cały okres 2008-2020. W badanym okresie łączna liczba międzynarodowych grup kapitałowych wzrosła o 5 podmiotów, przy czym 9 spółek bądź grup zdecydowało się na wyjście poza granice naszego kraju, a 4 firmy zlikwidowały swe zagraniczne spółki zależne. Dane przytoczone w tabeli D11 wskazują, że najbardziej widoczny wzrost obecności polskich przedsiębiorstw zanotowany został w krajach Europy Zachodniej, gdzie aż 8 podmiotów zdecydowało się dokonać inwestycji. 2008 Region Liczba grup kapitałowych 2020 % próby badawczej Liczba grup kapitałowych Zmiany % próby badawczej + – Zagranica ogółem 59 54,6% 64 59,3% 9 4 Unia Europejska (bez Polski) Poza Unią Europejską 50 44 46,3% 40,7% 56 43 51,9% 39,8% 10 4 4 5 Europa Środkowo-Wschodnia Europa Zachodnia Kraje byłego ZSRR* Reszta świata 37 32 37 13 34,3% 29,6% 34,3% 12,0% 37 38 36 15 34,3% 35,2% 33,3% 13,9% 6 8 6 5 6 2 7 3 Tabela D11. Liczba grup kapitałowych posiadających spółki zależne poza granicami naszego kraju [N=108] oraz dynamika zmian. Brak od 1 do 2 2020 od 3 do 5 od 6 do 10 powyżej 10 Razem 2008 Brak od 1 do 2 40 3 9 19 0 5 0 0 0 0 49 27 2008 od 3 do 5 1 4 8 7 0 20 od 6 do 10 powyżej 10 0 0 0 0 2 0 4 0 3 3 9 3 Razem 2020 44 32 15 11 6 108 Tabela D12. Macierz migracji grup kapitałowych w zależności od liczby krajów, w których posiadały one spółki zależne – porównanie lat 2008 i 2020 [N=108]. 43
  44. 44. Rosnący stopień umiędzynarodowienia polskich przedsiębiorstw zaobserwować można również w trendach uwidocznionych w tabeli D12. Co prawda, spośród 108 przedsiębiorstw poddanych analizie, aż 40 nie posiadało zagranicznych spółek zależnych zarówno w 2008, jak i w 2020 roku. Niemniej jednak, aż 9 grup kapitałowych zdecydowało się na inwestycje w zagraniczne podmioty zależne (póki co na terenie 1 lub 2 krajów), podczas gdy tylko 4 firmy zlikwidowały w tym okresie zagraniczne jednostki zależne. Wyraźnie wzrosła również liczba Grup Kapitałowych obecnych w więcej niż 5 krajach – z 12 grup kapitałowych na koniec 2008 roku do 17 w roku 2020. Wykres D13 prezentuje strukturę geograficzną według stanu na 31 grudnia 2020 r. przygotowaną na podstawie danych pochodzących z próby badawczej (121 przedsiębiorstw). Jak zostało to już wcześniej zasygnalizowane rozkład liczby spółek zależnych przedstawia się inaczej, niż zestawienie prezentujące liczbę (udział) Grup Kapitałowych posiadających inwestycje na terenie danego regionu. Zakładając mniej więcej jednakową liczbę Grup Kapitałowych posiadających inwestycje w krajach Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej oraz byłego ZSRR, podczas gdy dysproporcje w liczbie spółek zależnych pomiędzy tymi regionami są bardzo wyraźne (wyraźnie więcej podmiotów na terenie krajów Europy Środkowej i Wschodniej). Reszta świata 12% Kraje byłego ZSRR 18% Europa ŚrodkowoWschodnia 42% Europa Zachodnia 28% Wykres D13. Lokalizacja geograficzna zagranicznych spółek zależnych prowadzących działalność operacyjną zgodną z profilem Grupy Kapitałowej według stanu na 31 grudnia 2020 r. [N=121]. 44
  45. 45. ZAANGAŻOWANIE KAPITAŁOWE A UDZIAŁ PRZYCHODÓW ZE SPRZEDAŻY Kolejnym etapem była krzyżowa analiza przytoczonych powyżej danych na temat udziału i wzrostu sprzedaży na rynkach zagranicznych oraz liczby krajów, w których posiadały one zagraniczne spółki zależne. W tabeli D14 zaprezentowano liczbę przedsiębiorstw w próbie badawczej w podziale na % przychodów osiąganych poza granicami Polski. Widać wyraźnie, że udział przychodów osiąganych na rynkach zagranicznych jest silnie powiązany z obecnością na tych rynkach za pośrednictwem spółek zależnych podlegających konsolidacji. W grupie przedsiębiorstw osiągających ponad 50% poza Polską znajdują się jedynie dwie firmy (Mennica oraz Dębica) nie posiadają zagranicznych spółek zależnych; przy czym Dębica (osiągająca ponad 80% przychodów z tytułu eksportu) jest wyjątkiem w całej próbie z uwagi na silne powiązanie kapitałowe z międzynarodowym koncernem Goodyear, posiadającym przeszło 75% udział w kapitale spółki. Z drugiej strony wśród 26 przedsiębiorstw, osiągających praktycznie całość swoich przychodów na terenie naszego kraju, znajduje się zaledwie 5 międzynarodowych Grup Kapitałowych. Liczba przedsiębiorstw w próbie badawczej Poniżej 1% Od 1 do 25% Od 25 do 50% Od 50 do 75% Powyżej 75% Razem % próby 26 37 28 14 7 112 23,2% 33,0% 25,0% 12,5% 6,3% 100,0% % Liczba przedsiębiorstw przedsiębiorstw w danej grupie posiadających posiadających spółki spółki zagraniczne zagraniczne 5 19% 18 49% 21 75% 13 93% 6 86% 63 56% Tabela D14. Przychody ze sprzedaży zagranicznej w roku 2020 a posiadanie zagranicznych spółek zależnych i stowarzyszonych [N=112]. Równie ciekawie prezentuje się zestawienie danych na temat sprzedaży zagranicznej w zależności od liczby krajów, w których dane przedsiębiorstwo posiada spółki zależne. Dane te zostały zaprezentowane w tabeli D15. Firmy nie posiadające Grupy Kapitałowej, bądź posiadające spółki zależne zlokalizowane wyłącznie na terenie naszego kraju osiągały średnio zaledwie 11,9% swych przychodów poza Polską. Mediana wynosiła zaledwie 2,8%, co oznacza że połowa z tych przedsiębiorstw osiągała praktycznie znikome przychody ze sprzedaży zagranicznej. W przypadku międzynarodowych Grup Kapitałowych średni udział sprzedaży zagranicznej był niemal 3 razy wyższy i wynosił 35,4% (mediana 31,9%). W tabeli widać również rosnący udział przychodów zagranicznych wraz ze wzrostem zaangażowania kapitałowego poza granicami kraju (wyrażonym w liczbie krajów, w których dana Grupa Kapitałowa posiada swe spółki zależne). Spółki te odpowiedzialne były za zdecydowaną większość sprzedaży zagranicznej w analizowanej próbie, wykazując się wyższym względnym stopniem umiędzynarodowienia przychodów (wyznaczonym jako iloraz mediany danej kohorty i całej próby). Mimo wykluczenia czterech przedsiębiorstw osiągających wartościowo zdecydowanie najwyższe przychody zagraniczne, grupy kapitałowe posiadające spółki 45
  46. 46. zagraniczne odpowiadają za większość sprzedaży międzynarodowej przypadającej na całą próbę badawczą (56% podmiotów generuje 83% sprzedaży zagranicznej). Nieobecne poza Polską Posiadające spółki zagraniczne w 1-2 w 3-5 powyżej 5 Ogółem krajach krajach krajów RAZEM Liczba spółek w próbie badawczej % próby 48 44% 60 56% 30 28% 16 15% 14 13% 108 100% Udział w przychodach próby Udział w przychodach zagranicznych próby 35% 65% 38% 8% 20% 100% 17% 83% 29% 19% 35% 100% 8,1% 11,9% 2,5% 0,1 21,4% 34,5% 31,9% 1,7 13,0% 26,1% 19,2% 1,0 41,7% 38,2% 33,0% 1,8 29,5% 48,1% 35,2% 1,9 16,8% 24,4% 18,3% 1,0 % sprzedaży zagranicznej średnia ważona średnia arytmetyczna Mediana Stopień umiędzynarodowienia* Tabela D15. Porównanie udziału sprzedaży zagranicznej w zależności od liczby krajów, w których przedsiębiorstwo prowadzi działalność za pośrednictwem zagranicznych spółek zależnych [N=108, celowo wyłączono PKN Orlen, KGHM Polska Miedź, Lotos oraz JSW]. Nieco zaskakujących spostrzeżeń dostarcza porównawcza analiza dynamiki wzrostu firm posiadających i nie posiadających zagraniczne jednostki zależne. Firmy prowadzące działalność wyłącznie na terenie Polski zwiększyły w okresie 2008-2020 przychody ze sprzedaży średnio o 32%, podczas gdy firmy posiadające w portfelu swych inwestycji zagraniczne spółki zależne prowadzące działalność zgodnie z profilem jednostki dominującej tylko o 22%. Wzrost sprzedaży zagranicznej w obu grupach był zbliżony i wynosił odpowiednio 81% i 77%. Warto jednak zauważyć, że w przedsiębiorstwach posiadających zagraniczne spółki zależne rynki międzynarodowe odpowiadały ponad 56% łącznego wzrostu sprzedaży, podczas gdy w przedsiębiorstwach prowadzących jedynie eksport wytwarzanych przez siebie dóbr i usług z jednostek zlokalizowanych na terenie naszego kraju udział Polski w ogólnym wzroście przychodów przekraczał 83% (tylko 17% przypadło na sprzedaż międzynarodową). We wszystkich podgrupach (z wyłączeniem firm, które wycofały się z działalności poza granicami Polski) sprzedaż zagraniczna rosła wyraźnie szybciej niż sprzedaż krajowa, przy czym dysproporcja ta jest wyraźnie większa w przypadku przedsiębiorstw posiadających spółki zależne poza granicami Polski. 46
  47. 47. Nie posiadające jednostek zagranicznych Posiadające jednostki zagraniczne przez cały czas Stworzyły spółki zagraniczne Zlikwidowały spółki zagraniczne OGÓŁEM 39 Względne tempo przyrostu przychodów zagr. 93 32% 28% 81% 22% 12% 77% 218% 176% 297% 10% 11% -100% 29% 20% 88% 84% 16% 65% 35% 99% 1% 87% 13% 77% 23% 57% 43% 100% 0% 82% 18% 56% 44% 47% 53% -11% 111% 38% 62% 2,57 Udział we wzroście przychodów Zagranica Polska 4 17% 83% Udział w sprzedaży 2008 Polska Zagranica Udział w sprzedaży 2020 Polska Zagranica 6 91% 9% Wzrost sprzedaży w latach 2008-2020 Ogółem Polska Zagranica 44 93% 7% liczba spółek 3,46 1,36 -10,14 3,07 Tabela D16. Wzrost wartości i udziału sprzedaży zagranicznej, a posiadanie zagranicznych jednostek zależnych [N=93, celowo wyłączono PKN Orlen, KGHM Polska Miedź oraz Lotos]. Ciekawie wyglądają podobne dane dla grup, które rozpoczęły w tych latach działalność międzynarodową (skumulowany wzrost ponad 200%) jak i tych, które zdecydowały się na likwidację swych spółek zależnych (wzrost o 10% i całkowity spadek przychodów poza terytorium Polski). Mimo małej liczby firm należących do tych grup widać wyraźnie, że na umiędzynarodowienie zdecydowały się firmy notujące dynamiczny wzrost sprzedaży we wspomnianym okresie (od 44 do 374%), o czym świadczyć może również najbardziej zrównoważony wzrost przychodów krajowych i zagranicznych. 100% 44% 50% 47% 83% 25% 0% 53% 56% 75% 17% Nie posiadajace Posiadające jednostki jednostek zagraniczne przez zagranicznych [39] cały czas [44] Zagranica Stworzyły spółki zagraniczne [6] Polska Wykres D17. Udział Polski i Zagranicy w łącznym wzroście sprzedaży w latach 2008-2020 w zależności od posiadania przez przedsiębiorstwo zagranicznych spółek zależnych. 47
  48. 48. Wykres D17 przedstawia udział przychodów zagranicznych i krajowych w ogólnym wzroście sprzedaży w latach 2008-2020 w zależności od zaangażowania przedsiębiorstwa w jednostki zależne zlokalizowane poza granicami Polski. Z kolei wykres D18 prezentuje zagregowany procentowy wzrost przychodów w tych samych grupach. OGÓŁEM [93] Zlikwidowały spółki zagraniczne [4] Stworzyły spółki zagraniczne [6] Posiadające jednostki zagraniczne przez cały czas [44] Nie posiadajace jednostek zagranicznych [39] -100% Zagranica 0% Polska 100% 200% 300% Wzrost sprzedaży w latach 2008-2020 Wykres D18. Skumulowany wzrost sprzedaży w latach 2008-2020 w zależności od posiadania przez przedsiębiorstwo zagranicznych spółek zależnych. 48

LinkedIn Corporation © 2020

Share Clipboard

Public clipboards featuring this slide

Select another clipboard

Looks like you’ve clipped this slide to already.

Najlepsi brokerzy opcji binarnych 2020:
  • BINARIUM
    BINARIUM

    1 miejsce w rankingu! Najlepszy wybor dla poczatkujacego!
    Bezplatne konto szkoleniowe i demo!
    Bonus za rejestracje!

  • FINMAX
    FINMAX

    Uczciwy i niezawodny broker! Dobre recenzje!

Like this post? Please share to your friends:
Opcje binarne dla początkujących

;-) :| :x :twisted: :smile: :shock: :sad: :roll: :razz: :oops: :o :mrgreen: :lol: :idea: :grin: :evil: :cry: :cool: :arrow: :???: :?: :!: